Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00051 007247 18465404 na godz. na dobę w sumie
Słownik terminologii medialnej - ebook/pdf
Słownik terminologii medialnej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 260
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1151-7 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> praktyczna edukacja, samodoskonalenie, motywacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Pierwsze naukowe opracowanie terminów medialnych na gruncie polskim. Słownik ma służyć przygotowaniu młodych ludzi (i nie tylko) do życia z mediami, a także popularyzacji w społeczeństwie wiedzy o nich. Hasła (1200) ułożone są alfabetycznie (z odsyłaczami) obejmują terminy – oprócz wąskospecjalistycznych- z zakresu historii i teorii komunikowania, telekomunikacji, prasy, radia, telewizji (wraz z filmem i video), Internetu, reklamy, public relations, prawa i ekonomiki mediów oraz języka mediów. Autorami tekstów poszczególnych haseł problemowych i definicyjnych są głównie pracownicy naukowi Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Pedagogicznej w Krakowie. Merytorycznie prace redakcyjne (częściowo też autorskie) wykonane zostały przez zespół redakcyjny w składzie: dr Zbigniew Bauer, dr Edward Chudziński, dr hab. Kazimierz Wolny - Zmorzyński pod przewodnictwem prof. Walerego Pisarka.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ISBN 97883-242-1151-7 Słownik terminologii medialnej universitas Słownik terminologii medialnej WSTĘP Z dekady na dekadę coraz większą część życia spędzają ludzie na całym świecie, a zwłasz- cza mieszkańcy krajów rozwiniętych przemysłowo, w polu oddziaływania mediów, czyli pra- sy, radia, telewizji i Internetu, narzucających się z coraz bogatszą ofertą. Coraz więcej tego, co wiemy o świecie, dociera do nas za ich pośrednictwem, w coraz większym stopniu nasz stosunek do rzeczywistości zostaje przez media ukształtowany. Z roku na rok rosną na całym świecie środki finansowe nie tylko na usprawnienia techniczne narzędzi komunikowania, ale także na doskonalenie sposobów sterowania zachowaniami konsumpcyjnymi i wyborczymi jak największej liczby odbiorców. Media rozpowszechniają zarówno informację, jak i propa- gandę, zarówno wiedzę, jak i reklamę, zarówno przykłady poświęcenia i miłości bliźniego, jak i obrazy najokrutniejszej przemocy i pornografii. Z roku na rok pojawiają się nowe urządzenia techniczne, dzięki którym można coraz szyb- ciej, coraz wierniej i coraz taniej uzyskiwać, magazynować i przesyłać informację. Z roku na rok pojawiają się nowe sposoby, programy, strategie, zabiegi i struktury, które mają coraz sku- teczniej wpływać na postawy, opinie i zachowania się ludzi oraz coraz trafniej określać rze- czywisty zasięg, zakres i wielkość tego wpływu. Z roku na rok rodzą się nowe koncepcje opi- sywania procesów komunikacji, ujawniające rolę w nim nieznanych lub wcześniej niedocenia- nych czynników; te z kolei inspirują powstanie nowych strategii, metod i technik badawczych, których zastosowanie prowadzi do sformułowania nowych hipotez. Każde z tych urządzeń i każdy z ich elementów, a także każdy rodzaj i składnik zachowa- nia komunikacyjnego i badawczego mają swoje nazwy, które wzbogacają szybko rosnący zbiór młodych i starych terminów, ułatwiających, a niekiedy wręcz umożliwiających mówienie i pi- sanie o różnych aspektach obecności mediów we współczesnym społeczeństwie i badań nad nimi. Coraz częściej czytelnicy gazet i czasopism, a także radiosłuchacze i telewidzowie nie rozumieją w ogóle albo nie rozumieją właściwie wypowiedzi, w tym także ofert handlowych, dotyczących komunikacji za pomocą urządzeń technicznych. Nie znając odpowiedniej termi- nologii, nie sposób uczestniczyć w dyskursie o mediach. Toteż ze względu na rolę, jaką me- dia odgrywają dziś w życiu publicznym i prywatnym każdego człowieka – przynajmniej w na- szej części świata – jednym z najpilniejszych i najpowszechniejszych zadań edukacyjnych dla szkół i uczelni wyższych wszystkich typów i stopni jest przygotowanie młodych ludzi do życia z nimi, a także popularyzacja w społeczeństwie wiedzy o nich. Tym celom ma służyć nasz słownik. Zawiera on ponad 1200 haseł obejmujących całą – oprócz wąskospecjalistycznej – terminologię medialną, tzn. słownictwo odnoszące się do środków komunikowania, służących wyrażaniu, magazynowaniu, przetwarzaniu i transmi- sji informacji, z uwzględnieniem ich aspektów technicznych, ekonomicznych, politycznych, Wstęp VI prawnych, kulturalnych, literackich, językowych, typologicznych itd. W ramach tak rozumia- nej terminologii medialnej znalazły się hasła z dziedziny: teorii komunikacji społecznej (np. determinizm technologiczny, doktryna prasowa, dysonans poznawczy, funkcje mediów, globalizacja, globalna wioska, kompetencja komu- nikacyjna, komunikowanie masowe, polityka informacyjna, prasoznawstwo, semiotyka, skuteczność mediów, skutki oddziaływania mediów, spirala milczenia); metodologii badań medioznawczych (np. ankieta prasowa, badania odbioru mediów, badania postaw i opinii, czytelnictwo prasy, historia prasy, metody i techniki badań me- dioznawczych, opinia publiczna/społeczna, słuchalność); pragmatyki komunikacji (np. adresat, analiza zawartości mediów, audytorium, dys- kurs, edukacja medialna, gatekeeping, mediatyzacja, perswazja, propaganda, publiczność, selekcja nadawcza, selekcja odbiorcza); języka w mediach i retoryki (np. akt mowy, argumentacja, błąd językowy, język w me- diach, kultura języka, nowomowa, retoryka dziennikarska, style wypowiedzi w mediach, zrozumiałość wypowiedzi); typologii mediów (np. awizy, biuletyn, czasopismo, dekadówka, fanzin, gazeta, media, prasa, tabloid); telematyki (np. antena, bajt, bit, cd, grafika komputerowa, haker, hipertekst, interak- tywność mediów, internet, notebook, piksel, społeczeństwo informacyjne); ekonomii i ekonomiki mediów (np. kolportaż prasy, koncentracja mediów, kon- cern medialny, ochrona konsumentów, rynek mediów, sponsorowanie w mediach, znak towarowy); prawa i etyki (np. cenzura, copyright, dziennikarskie kodeksy etyczne, etyka mediów, netykieta, prawo autorskie, prawo prasowe, prawo reklamy, tajemnica zawodowa dzienni- karska, wolność mediów); warsztatu dziennikarskiego i organizacji pracy redakcji (np. adiustacja, fotografia prasowa, linia programowa redakcji, newsroom, organizacja pracy redakcji, redaktor na- czelny, szata graficzna gazety, warsztat dziennikarski); genologii dziennikarskiej (np. artykuł publicystyczny, dziennik radiowy, felieton, ga- tunki dziennikarskie, komentarz, komiks, reportaż, wywiad, zapowiedź, zwiastun); reklamy i marketingu (np. aida, baner, kampania reklamowa, marketing, ogłoszenie reklamowe, public relations, reklama zewnętrzna); radia i telewizji (np. radio alternatywne, publiczna radiofonia i telewizja, telewizja cyfrowa, telewizja kablowa); offset, typografia); drukarstwa i szaty graficznej (np. akapit, apla, arkusz, impressum, kursywa, nagłówek, organizacji rozpowszechniania (np. abonament, akwizycja, kolportaż prasy, prime time, sieć telekomunikacyjna, telewizja kablowa). Jak widać po tych przykładach, w roli haseł w tym słowniku występują wyłącznie nazwy pospolite. Nazwy własne bywają wprawdzie wymieniane jako przykłady w artykułach hasło- wych, ale same nie są wyrazami czy wyrażeniami hasłowymi. Hasła w Słowniku różnią się między sobą wielkością, zawartością i charakterem. Najlicz- niejszą grupę tworzą proste, 4–5-wierszowe hasła definicyjne ograniczone do wyrazu lub wy- VII  Wstęp rażenia hasłowego, jego ewentualnych synonimów oraz w założeniu możliwie najprostszej de- finicji. Na drugą, mniej liczną grupę składają się hasła definicyjne rozwinięte, wzbogacone o dodatkowe informacje, często o przykłady, niekiedy o komentarz wartościujący. Grupę najmniej liczną, ale objętościowo bodaj największą stanowią hasła problemowe, właściwie o charakterze raczej encyklopedycznym niż słownikowym. Schemat takiego hasła przewidywał oprócz elementów właściwych hasłom definicyjnym ewentualne rozszerzenie definicji, charakterystykę stanu współczesnego na świecie i w Polsce, rys historyczny ze wska- zaniem tendencji rozwojowych, ewentualne regulacje prawne oraz skrócone informacje bi- bliograficzne. Wszystkie hasła powiązane są licznymi odsyłaczami i hasłami odsyłaczowymi. Słownik jest dziełem dwudziestu kilku autorek i autorów, głównie pracowników nauko- wych Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Pedagogicznej w Krakowie. Ich pełna lista znajduje się na odwrocie karty tytułowej. Merytoryczne prace redakcyjne (częściowo też au- torskie) wykonane zostały przez zespół w składzie: Zbigniew Bauer, Edward Chudziński, Ka- zimierz Wolny-Zmorzyński pod przewodnictwem prof. Walerego Pisarka. Oddając czytelnikom Słownik terminologii medialnej w obecnej postaci, zdaję sobie sprawę z jego dwóch głównych słabości: po pierwsze, nierówności poziomu opracowania poszczegól- nych haseł, przejawiającej się w potraktowaniu niektórych zagadnień niewspółmiernie do ich znaczenia społecznego (niekiedy mniej ważnym zjawiskom poświęcono więcej miejsca i uwa- gi niż na to zasługują i odwrotnie – zjawiska bardzo ważne uwzględniono zbyt powierzchow- nie); po drugie, brak spójności teoretyczno-metodologicznej całych grup haseł. W charakte- rze komentarza do tego stanu rzeczy mogę przytoczyć swoje słowa sprzed 30 lat ze Wstępu do opracowanej przez Ośrodek Badań Prasoznawczych Encyklopedii wiedzy o prasie: „Wyrówna- nia poziomu i proporcji wszystkich haseł można by było dokonać tylko według zasady równa- nia w dół, co by oznaczało obniżenie wartości całego tomu. W niekonsekwencjach zaś między niektórymi hasłami znajdują wyraz różne koncepcje polskich badań nad komunikowaniem”. Być może słabościom tym uda się zaradzić w drugim wydaniu naszego Słownika. Walery Pisarek Wykaz autorów VIII Wykaz autorów i ich kryptonimów Roman Bartoszcze Zbigniew Bauer Edward Chudziński Maria duVall Sylwester Dziki Bogdan Fischer Wojciech Furman Agnieszka Hess Marcin Jasionowicz Stanisław Jędrzejewski Wojciech Kajtoch Andrzej Kaliszewski Jacek Kołodziej Małgorzata Lisowska-Magdziarz Artur Majer Wojciech Markiewicz Ewa Nowińska Walery Pisarek Katarzyna Pokorna-Ignatowicz Anna Skoczek Lucyna Słupek Marian Szulc Weronika Świerczyńska-Głownia Andrzej Wojnach Kazimierz Wolny-Zmorzyński RB – ZB – ECh – duVall – SD – – BF – WF – AH – MJ – SJ – WK – AK – JK – MLM – AM – WM – EN – WP KPI – – AS – LS – MSz – WŚG – – AW KWZ IX  Wykaz skrótów Wykaz skrótów amer. ang. art. austr. biol. chem. dł. dot. egz. elektr. ew. fiz. fotogr. fr. gr. jap. jęz. l. l. mn. l. poj. łac. mech. med. niderl. niem. – amerykański – angielski – artykuł (ustawy) – austriacki – biologiczny – chemiczny – długość – dotyczy – egzemplarz – elektryczny – ewentualnie – fizyczny – – – grecki – – – – – – – mechaniczny – medyczny – niderlandzki – niemiecki japoński język lata liczba mnoga liczba pojedyncza łaciński fotograficzny francuski – na przykład – obroty – około – optyczny – osoba – początek – polski – połowa – powstały np. obr. ok. opt. os. pocz. pol. poł. powst. prowans. – prowansalski r. ros. szer. tj. tv ust. w. wg wł. ww. wyd. wym. zał. zob. zw. – – – – – – ustęp – wiek – według – włoski – wyżej wymieniony – wydawniczy – wymowa – założony – zobacz – zwany rok rosyjski szerokość to jest telewizyjny A Abecadło – zob. ALFABET Abonament (z fr. abonnement ‘abonament, prenume- rata’) – obowiązkowa, miesięczna opłata za używanie odbiorników radiowych i telewizyjnych. Każdy po- siadacz  ODBIORNIKA RADIOWEGO I TELEWIZyJNEGO ma obowiązek zarejestrowania go w urzędzie pocztowym w najbliższym miejscu zamieszkania lub siedzibie fir- my w ciągu 14 dni od nabycia odbiornika. Dowodem zarejestrowania odbiornika jest imienna książeczka radiofoniczna. Obowiązek rejestracji  ODBIORNIKóW TELEWIZyJNyCH wprowadzono w styczniu 1957 r. Do niedawna wysokość oraz sposób i tryb wnoszenia opłat abonamentowych określała Krajowa Rada Ra- diofonii i Telewizji (KRRiT). Od 30 września 2005 r. wysokość a. określa Sejm. W myśl art. 31 ust. 1 usta- wy o rtv a. stanowi źródło przychodów spółek akcyj- nych, będących jednostkami  PUBLICZNEJ RADIOFONII I TELEWIZJI. KRRiT na podstawie art. 50 ust. 2 ustawy ustala co- rocznie, nie później niż do 30 czerwca, sposób po- działu wpływów abonamentowych pomiędzy jednost- ki publicznej radiofonii i telewizji w następnym roku kalendarzowym. WŚG Abstrakcyjność stylu (lub  TEKSTU) – konsekwen- cja użycia rzeczowników abstrakcyjnych, np.: dobro, poznanie, rozległość, nauka itd. (oraz pochodnych od nich przymiotników, przysłówków, czasowników – np. naukowy, naukowo, nauczać), określających byty my- ślowe, niepostrzegane bezpośrednio zmysłami. Zbyt duża a. s. obniża  ZROZUMIAłOŚć WyPOWIEDZI, więc i jej atrakcyjność dla przeciętnego odbiorcy. Zob. też: STyL, ZRóżNICOWANIE SłOWNICTWA. WK Account – zob. ZLECENIE REKLAMOWE Account manager (amer. ‘menedżer zleceń’) – pra- cownik  DZIAłU OBSłUGI KLIENTA w  AGENCJI REKLA- MOWEJ, zajmujący się komunikacją z klientem i koor- dynacją prac agencji związanych z obsługą  ZLECENIA REKLAMOWEGO. MLM Adaptacja (filmowa, radiowa, teatralna, telewizyjna) – 1. całokształt zabiegów mających na celu dostosowa- nie utworu literackiego (powieściowego w wypadku a. teatralnej) do potrzeb ekranu kinowego lub telewi- zyjnego ( EKRANIZACJA), radia lub sceny, a więc jak- by przetłumaczenie go na „język”, czyli środki wyra- zu właściwe filmowi, radiu, teatrowi lub telewizji; 2. samo dzieło będące wynikiem takich zabiegów. Naj- częściej adaptowane bywają utwory literackie cieszą- ce się ponadprzeciętną poczytnością, ale też a. zwy- kle zwiększa poczytność zaadaptowanego oryginału. WP Adaptacja kulturowa – proces dostosowywania się jednostki do nowego środowiska społecznego i oto- czenia kulturowego; w pełni zachodzi wówczas, gdy jednostka w kontakcie z przedstawicielami innej kul- tury potrafi – bez uczucia  DySONANSU POZNAWCZEGO i dyskomfortu – przyjąć normy i wartości funkcjonu- jące w nowym środowisku. Autorzy teorii a. między- kulturowej (W. Gudykunst, y. Kim i M.R. Hammer) twierdzą, że zdolność człowieka do zredukowania niepewności i niepokoju (co jest warunkiem a. k.) łą- czy się bezpośrednio ze zdolnościami do efektywnej komunikacji między przedstawicielami różnych kul- tur. JK Adapter – 1. element lub zespół urządzeń pozwalający dopasować do siebie dwa urządzenia lub części urzą- dzeń, by właściwie współpracowały; błędnie termin a. stosuje się w odniesieniu do  GRAMOFONU, podczas gdy w istocie dotyczy on tzw. a. gramofonowego, tj. przetwornika elektroakustycznego (piezoelektryczne- go, elektromagnetycznego, pojemnościowego) zamie- niającego drgania mechaniczne igły gramofonowej na odpowiadający im sygnał elektroniczny, kierowany na- stępnie przez wzmacniacz sygnału do głośnika; a. gra- mofonowy do odtwarzania płyt stereofonicznych po- siada dwa niezależne przetworniki, połączone z jedną igłą; 2. karta rozszerzająca, konieczna do podłącze- nia komputera do sieci  LAN za pomocą kabla; pod- Adiustacja | Agencja public relations stawowym parametrem karty jest prędkość transmi- sji danych. AW Adiustacja (z ang. adjust ‘dostosować’) – czynność re- dakcyjna polegająca na sprawdzaniu, korygowaniu i ewentualnym uzupełnianiu  MATERIAłU DZIENNIKAR- SKIEGO dostarczonego przez autora; obejmuje a. mery- toryczną i stylistyczną. A. merytoryczna dotyczy sensu tekstu, jego kompletności i spójności, zgodności tytu- łu i śródtytułów z treścią, trafności podpisów pod zdję- ciami. A. stylistyczna wynika z troski o jasny i popraw- ny język oraz odpowiedni styl. A. często łączy się z do- borem ilustracji oraz dostosowaniem objętości tekstu do wymogów kompozycji kolumny. W mniejszych re- dakcjach a. stanowi zarazem weryfikację materiałów dziennikarskich, czyli sprawdzanie poprawności ter- minów, cytatów, liczb, nazwisk i faktów przytoczo- nych w tekście. W większych redakcjach weryfikacją zajmuje się oddzielna komórka organizacyjna, a. zaś dokonuje się na wielu kolejnych szczeblach obróbki tekstu. WF Admin – zob. ADMINISTRATOR SIECI Administrator sieci, zarządca, sysadmin, supervi- sor, admin – osoba odpowiedzialna za całokształt zagadnień związanych z działaniem danej  SIE- CI KOMPUTEROWEJ. A. s. zajmuje się jej bieżącą obsłu- gą programowo-sprzętową, konfiguracją, rozbudową, bezpieczeństwem, konserwacją i naprawą. Jako jedy- ny użytkownik sieci posiada pełne prawa dostępu do systemu, łącznie z prawem nadawania i odbierania uprawnień oraz dodawania i usuwania użytkowników. Ze względu na ogromną różnorodność problematyki, której opanowanie jest warunkiem koniecznym sku- tecznej pracy a., w większych firmach administracją sieci zajmuje się przeważnie grupa wyspecjalizowa- nych pracowników, np. a. bezpieczeństwa sieci, baz danych, poczty, a. DNS i in., nadzorowanych przez głównego a. s. lub głównego informatyka. MJ Adres e-mail – ciąg znaków określający jednoznacz- nie adres elektronicznej skrzynki pocztowej użytkow- nika (konta e-mail). A. e-m. składa się z nazwy  kON- TA POCZTOWEGO i nazwy  DOMENy, w której to konto jest utrzymywane; obie składowe przedzielone są zna- kiem @ (tj. ang. at ‘przy’). A. e-m. ma charakter uni- katowy, nie mogą istnieć dwa identyczne adresy, nato- miast różne adresy (aliasy pocztowe) mogą prowadzić do jednej skrzynki ( POCZTA ELEKTRONICZNA). MJ Adres internetowy, adres  IP – indywidualny, 32-bi- towy numer określający miejsce w danej sieci konkret- nego komputera lub zasobów. A. i. kodowany jest za pomocą czterech oddzielonych kropkami całkowitych liczb dziesiętnych z zakresu 0–255. W zależności od ich sekwencji wyróżniane są tzw. klasy a. (A–E). Klasa A obejmuje małą grupę bardzo dużych sieci, klasa B to sieci średniej wielkości, klasa C – sieci małe. Klasa D używana jest do przesyłania danych do grup kom-  puterów, klasa E ma status klasy eksperymentalnej. A. sieci przyznawane są przez Internet Network Admi- nistration Center (INTERNIC), natomiast a. maszyn w poszczególnych sieciach nadawane są przez  ADMI- NISTRATORóW tych sieci. MJ Adres wydawniczy – 1. metryka wydawnicza, stopka redakcyjna,  IMPRESSUM (w odniesieniu do druków starych) – zespół cech formalnych umożliwiających identyfikację publikacji. Wg art. 27 prawa prasowego a. w. winien się znajdować na każdym egz. druku pe- riodycznego i zawierać: nazwę i adres wydawcy, adres redakcji oraz imię i nazwisko redaktora naczelnego, miejsce i datę wydania, nazwę drukarni, międzynaro- dowy znak informacyjny (ISSN) i bieżącą numerację; 2. adres czytelniczy – kategorie demograficzne lub grupy społeczne, stanowiące zamierzoną  PUBLICZ- NOŚć (tzn. będące zamierzonymi  ADRESATAMI) gaze- ty, czasopisma lub kanału radiowo-telewizyjnego; tak rozumiany a. w. wpływa na ich  ZAWARTOŚć jako ele- ment  LINII PROGRAMOWEJ REDAKCJI. SD Adresat – zamierzony przez nadawcę (autora, redak- cję, wydawcę)  ODBIORCA MEDIóW (gazety, czasopis- ma, programu radiowego i telewizyjnego); w tym sen- sie a. czasopism wędkarskich są wędkarze. Zob. też: ADRES WyDAWNICZy 2, GRUPA DOCELOWA. WP Advertorial (amer. skrót wyrazów advertising ‘rekla- ma’ + editorial ‘artykuł redakcyjny’) –  OGłOSZENIE REKLAMOWE naśladujące artykuł dziennikarski; cel re- klamowy może być jawny, zidentyfikowany (tzw. tekst sponsorowany) lub ukryty ( KRyPTOREKLAMA). MLM Afazja – zob. ZABURZENIA MOWy Afganistanizm (amer. afghanistanism) – określenie użyte po raz pierwszy w 1948 r. przez amer. redaktora The Tulsa Tribune J.L. Jonesa, ironicznie nazywające zabiegi niektórych amer. komentatorów pragnących zminimalizować ryzyko napisania czegoś kontrower- syjnego, zwłaszcza tego, co mogłoby urazić reklamo- dawców. A. polega na niekomentowaniu tematów bli- skich odbiorcom (jak np. zanieczyszczanie środowi- ska przez miejscowe fabryki) i zajęciu się podobnymi problemami, ale w odległych, nieznanych miejscach – których symbolem był wtedy Afganistan. JK Afisz (fr. affiche ‘ogłoszenie, obwieszczenie’) – ogło- szenie drukowane dużego formatu z informacjami o mającej się odbyć imprezie publicznej, umieszczo- ne w miejscu publicznym. Zob. też: REKLAMA ZEWNęTRZ- NA. MLM Aforyzm – myśl filozoficzna, moralna, polityczna, prawda o życiu, maksyma, wyrażona w zwięzłej, bły- skotliwej formie, np. Spieszmy się kochać ludzi. Tak szybko odchodzą (ks. Jan Twardowski). WP Agencja public relations, agencja PR – wyspecjalizo- wane przedsiębiorstwo, zajmujące się na zlecenie bu-   dowaniem korzystnego publicznego wizerunku or- ganizacji (firmy, partii politycznej, stowarzyszenia, fundacji itp.) lub jednostki działającej na forum pub- licznym. Zob. też: PUBLIC RELATIONS. MLM Agencja reklamowa – wyspecjalizowane przedsię- biorstwo, zajmujące się planowaniem, przygotowa- niem i realizacją  KAMPANII REKLAMOWyCH na zlece- nie producentów, dystrybutorów lub sprzedawców dóbr i usług. Na współczesnym rynku mediów obec- ne są: 1) małe a. r., obsługujące rynki lokalne, o słabo sformalizowanej strukturze; 2) a. r. średnie (w Polsce średnie zatrudnienie: 15 osób), obsługujące rynki re- gionalne i krajowe; 3) międzynarodowe konglomeraty reklamowe ( AGENCJA SIECIOWA). Pod względem spe- cjalizacji w wykonywanych pracach reklamowych a. r. można podzielić na specjalistyczne i  PEłNOSERWISO- WE. A. r. pracują najczęściej w systemie prowizyjnym (12–15 proc. wartości zlecenia reklamowego). Zob. też: BUTIK KREATyWNy, DOM MEDIOWy, DOM NEGOCJACyJ- Ny, DZIAł BADAń, DZIAł KREATyWNy, DZIAł MEDIóW, DZIAł OBSłUGI KLIENTA, DZIAł STRATEGICZNy, HOLDING INFORMA- CyJNy. MLM Agencja sieciowa – międzynarodowa  AGENCJA REKLA- MOWA złożona z oddziałów agencji reklamowych dzia- łających w różnych krajach. Pracują one dla rynków lokalnych (krajowych, regionalnych) oraz współpracu- ją przy  ZLECENIACH REKLAMOWyCH w ramach wspól- nej dla całej a. s.  STRATEGII reklamowej. A. s. może się składać z lokalnych (obejmujących jeden lub kilka krajów) a. założonych jako jej oddziały lub z a. lokal- nych powstałych jako podmioty niezależne i afiliowa- nych przy a. s. (korzyścią dla nich jest wówczas dostęp do międzynarodowych zleceń reklamowych). A. s. są zazwyczaj  PEłNOSERWISOWyMI AGENCJAMI REKLAMOWy- MI. Zob. też: MEGAAGENCJA. MLM Agencje informacyjne, dawniej zwane  AGENCJAMI PRASOWyMI – wyspecjalizowane instytucje zajmujące się zbieraniem i opracowywaniem informacji w for- mie serwisów lub biuletynów, udostępnianiem jej pra- sie, radiu, telewizji, a współcześnie także dostawcom usług internetowych, instytucjom gospodarczym i fi- nansowym, rządom, placówkom naukowym i osobom prywatnym. Podstawowym źródłem informacji dla a. i. są  KORESPONDENCI krajowi i zagraniczni, inne a. i. oraz różne instytucje, głównie rządowe. Współczesne a. i. są bardzo zróżnicowane pod wie- loma względami, stąd też dokonuje się w ich obrębie różnych typologii i podziałów. Ze względu na zasięg terytorialny wyróżnia się a. i. światowe, regionalne, krajowe i lokalne. Biorąc pod uwagę status politycz- ny, a. i. dzieli się na oficjalne (reprezentują stanowi- sko rządu), półoficjalne (reprezentują stanowisko kół zbliżonych do rządu) i niezależne (prezentują różne stanowiska polityczne i gospodarcze). Z punktu wi- dzenia statusu prawno-ekonomicznego rozróżnia się Agencja reklamowa | Agencje prasowe a. i. państwowe, publiczne (spółki akcyjne, spółdziel- nie, towarzystwa akcyjne) i prywatne. W zależności od rodzaju gromadzonego i upowszechnianego materia- łu a. i. dzieli się na: informacyjne, publicystyczne, fo- tograficzne, telewizyjne i  REKLAMOWE. O profilu a. i. może też decydować tematyka upowszechnianych serwisów (a. ekonomiczne, finansowe, naukowe, ar- tystyczne, turystyczne itp.) czy też reprezentowanie interesów określonej społeczności (a. katolickie czy młodzieżowe). Po drugiej wojnie światowej do grona największych a. i. należały: amer. AP i UPI (United Press Internatio- nal, która z powodów finansowych w l. 90. ubiegłego wieku straciła pozycję a. światowej), brytyjska Reuters, fr. AFP (Agence France Presse, utworzona w 1944 r. na miejsce Havasa) i radziecka TASS. A. te zdomino- wały międzynarodowy rynek informacji i uznane zo- stały za jedną z przyczyn  GLOBALIZACJI i nierówno- wagi w kontekście dyskusji o Nowym Światowym ła- dzie Informacyjnym i Komunikacyjnym. Reakcją na te procesy było tworzenie regionalnych, międzypań- stwowych a. i., których zadaniem było usprawnienie wymiany informacji i przeciwstawienie się dominacji wielkiej piątki (m.in. w Afryce PANA, w Ameryce ła- cińskiej Prensa Latina). Współcześnie za a. i. o zasięgu światowym uznaje się: AFP, AP, Reuters. Rosyjska ITAR-TASS (pod taką na- zwą od 1992 r.), podobnie jak chińska Xinhua, są a. globalnymi, ale tylko w zakresie informacji o włas- nych krajach. Coraz większego znaczenia nabierają dziś a. telewizyjne (m.in. Reuters Television, World- wide Television News (WTN), Associated Television News) oraz a. oferujące serwisy ekonomiczne i finan- sowe (m.in. Reuters i Agencja Bloomberg). Rozsze- rza się także krąg pozamedialnych odbiorców serwi- sów agencyjnych, głównie o instytucje gospodarcze i finansowe. Do najważniejszych a. i. w Polsce należą obecnie: PAP – Polska Agencja Prasowa (powołana w 1944 r. i połączona w 1991 r. z działającą na emigracji PAT – Polską Agencją Telegraficzną), PAI – Polska Agencja Informacyjna (od 1991 r.) i KAI – Katolicka Agencja Informacyjna (od 1993 r.). LS LIT.: Borkowski 1976; Ociepka 2002a; Przegląd 1999 Agencje prasowe – wyspecjalizowane instytucje zaj- mujące się gromadzeniem, opracowywaniem i dys- trybucją informacji dla potrzeb prasy drukowanej. Powstanie i rozwój a. p. pozostaje w ścisłym związ- ku z rosnącym zapotrzebowaniem rozwijającego się  RyNKU PRASOWEGO na aktualną informację oraz z do- skonaleniem techniki łączności. Pierwsza na świe- cie a. p. powstała w Paryżu w 1835 r., a jej założyciel Charles Havas do czasu zastosowania telegrafu prze- wodowego (1848) używał gołębi pocztowych i tele- grafu optycznego dla zapewnienia szybszego przeka- Agenda setting | Akcent zdaniowy zu. Kolejne europ. a. p. powstały w Niemczech (1849 r. – a. Bernharda Wolffa) i Wielkiej Brytanii (1851 r. – a. Juliusa Reutera), korzystając z nowego połączenia telegraficznego pomiędzy Paryżem, Berlinem i Lon- dynem. W 1871 r. te trzy współpracujące ze sobą a. p. zawarły umowę dotyczącą podziału stref ich wpły- wów w świecie. W drugiej połowie XIX w., po zain- stalowaniu transatlantyckiego połączenia telegraficz- nego (1859 r.), wzrasta znaczenie amer. a. Associated Press – AP, powołanej do życia w 1848 r. Dalsze roz- szerzanie obszaru jej wpływów, szczególnie po 1918 r., dokonywało się kosztem osłabienia pozycji a. Havasa i Reutera. Ograniczeniu uległ też obszar działania a. Wolffa wskutek powstania narodowych a. p. w kra- jach Europy Środkowej i Wschodniej (m.in.: 1902 r. – Petersburska Agencja Informacyjna – PTA w Rosji, od 1925 r. Tielegrafnoje Agientstwo Sowietskogo So- juza – TASS; 1918 r. – Polska Agencja Telegraficzna – PAT). Pomimo tych przeobrażeń dominująca pozycja a. Havasa, Reutera i Wolffa (od 1933 r. podporząd- kowana partii nazistowskiej) została utrzymana, a ich interesy reprezentowała powołana do życia w 1923 r. Liga Agencji Sprzymierzonych. W okresie międzywo- jennym następuje dalsze usprawnienie funkcjonowa- nia a. p. dzięki wprowadzeniu radiotelegrafu (1919 r.) i dalekopisów (1929 r.). Powstające w okresie między- wojennym stacje radiowe, a potem także telewizyjne, rozszerzyły krąg odbiorców serwisów a. p. i pogłębi- ły jednocześnie zróżnicowanie oferty a. p. Stopniowo nazwa a. p. zastąpiona została określeniem  AGENCJA INFORMACyJNA. LS Agenda setting – sformułowana przez M.E. McCombsa hipoteza wyznaczania przez media po- rządku dziennego lub hipoteza ustalania hierarchii wydarzeń. Zgodnie z tą koncepcją media wyznacza- ją odbiorcom tematy do rozmów, decydują, o jakich sprawach ludzie myślą i dyskutują. W skrajnej wersji tej hipotezy zakłada się dodatkowo, że odbiorcy na- dają rangę wydarzeniom zgodnie z rozłożeniem uwa- gi w mediach. W rezultacie media mają bardzo duży wpływ na odbiorców. Nie jest to jednak powrót do koncepcji wszechpotężnych mediów, uznaje się bo- wiem, że media mówią nam, o czym mamy myśleć, ale nie mają już wpływu na to, co myślimy o wydarze- niach. Zwolennicy tej koncepcji wskazują na korela- cję czasową między a. mediów a późniejszą a. pub- liczności. Jednakże istnieją przykłady wskazujące na odwrotną korelację – najpierw społeczeństwo dysku- tuje o pewnych sprawach, a dopiero później pojawia- ją się one w mediach. Zdarza się i tak, że wydarze- nia pojawiają się jednocześnie i w mediach, i w spo- łeczeństwie. W takiej sytuacji to warunki zewnętrzne kształtują a. mediów i publiczności. Wersją a. s. jest koncepcja a. building (tworzenia a.), zgodnie z którą media są czynnikiem współtworzącym, czyli jednym z wielu czynników wpływających na ustalanie tema-  tów istotnych dla publiczności, a nie wyłącznym i de- cydującym o tematach rozmów. Zob. też: SKUTKI OD- DZIAłyWANIA MEDIóW. RB Agitacja (z łac. agitare ‘popędzać, poganiać, zachęcać’) – odmiana  PERSWAZJI o pobudzającym charakterze, nastawiona na wywołanie doraźnych skutków (prze- de wszystkim na szybkie zwerbowanie zwolenników podjęcia określonego działania społecznego); zgodnie z rozróżnieniem G. Plechanowa i później W.I. Lenina istotą a. była emocjonalna perswazja nastawiona na niewykształconego odbiorcę, a istotą  PROPAGANDy – perswazja racjonalna, poparta wiedzą naukową. W.I. Lenin uznawał równoważność obu form oddziaływa- nia (nazywanych łącznie terminem agitprop). JK AIDA (skrót ang. attention, interest, desire, action ‘uwa- ga, zainteresowanie, pragnienie, działanie’) – model teo- retyczny obrazujący sposób oddziaływania reklamy na konsumenta w wypadku średniego zainteresowania za- kupem produktu lub usługi poprzez (w obowiązkowej kolejności): 1) zwrócenie uwagi, 2) pobudzenie zain- teresowania, 3) wywołanie pragnienia, 4) wezwanie do działania. Model zaproponowany w l. 20. XX w. przez Daniela Starcha i George’a Gallupa. MLM Akapit (łac. a capite – od rozdziału) – fragment tekstu między dwoma wcięciami będący całością treściową, tj. zespołem zdań, któremu można przypisać wspól- ny temat lub jedną myśl w nim zawartą. Istnieją trzy typy a.: opisowy – składający się ze zdań niestanowią- cych spójnego wywodu, lecz połączonych z sobą tyl- ko wspólnym przedmiotem; naukowy – kiedy zdanie go rozpoczynające stanowi przesłankę dla wniosku zawartego w jego zdaniu ostatnim; publicystyczny – gdy pierwsze zdanie a. zawiera już główną myśl dane- go a., natomiast reszta zdań na niego się składających zawiera rozwinięcie, ilustrację, uzasadnienie tej myśli. A. w prasie winien liczyć średnio mniej więcej od 5 do 20 wersów  SZPALTy. Niekiedy słowa a. używa się na określenie samego  WCIęCIA. WK + KWZ Akcent wyrazowy – wzmocnienie wymowy, wyróż- nienie jednej sylaby w wyrazie, dzięki czemu może- my rozpoznać poszczególne wyrazy w zdaniu. Bez ak- centowania stanowiłoby ono dłuższą, pojedynczą sek- wencję dźwięków. Rozróżniamy np. a. inicjalny (na pierwszą sylabę wyrazu), oksytoniczny (na ostatnią), swobodny ruchomy (w każdym wyrazie i jego for- mach fleksyjnych akcentowaną sylabę określa języko- wa konwencja – a. służy wtedy do rozróżniania zna- czeń, np. w jęz. ros. pisat’ ‘pisać’ – pisat’ ‘oddawać mocz’) itd. W jęz. pol. a. jest stały, na przedostatnią sylabę wyrazu; wyjątkami są niektóre formy czasowni- ka, wyrazy obcego pochodzenia (fizyka, uniwersytet) i nieliczne rodzime. Zob. BłąD JęZyKOWy. WK Akcent zdaniowy – szczególne wzmocnienie wymowy jednego z wyrazów, tworzących zdanie – położenie na   niego nacisku. Jeśli zmienimy ów a., to zdanie nabie- rze nieco innego znaczenia (mimo że nadal składać się będzie z tych samych słów) i będzie inaczej zinter- pretowane przez odbiorcę. Tak więc w zdaniu: Ja to widziałem wczoraj – chodzi o to, że właśnie mówiący, a nie kto inny coś zobaczył; natomiast: Ja to widzia- łem wczoraj – podkreśla, że widział, a nie np. o tym słyszał; z kolei: Ja to widziałem wczoraj – zaznacza, że ktoś widział coś niedawno, a nie przed paroma dnia- mi. Za pomocą zmiany a. z. możemy więc osiągnąć to samo, co przez zmianę szyku zdania. WK Akt mowy – każdorazowe, pełne skorzystanie z moż- liwości, które daje  JęZyK. W polskiej nauce o języ- ku popularne są trzy teorie a. m. Karl Bühler stworzył model organonu, wedle którego a. m. polega na wy- powiedzeniu przez nadawcę konkretnego komunika- tu skierowanego do odbiorcy, przy czym uruchomie- niu ulegają trzy funkcje mowy: ekspresywna (wyraża- nie się nadawcy), impresywna (działanie na odbiorcę) i reprezentatywna (wskazywanie przez komunikat na określone elementy rzeczywistości pozajęzykowej). Model ten poszerzony został przez Romana Jakobso- na, który przyjął istnienie 6 elementów aktu mowy:  NADAWCA (ten, kto nadaje komunikat),  ODBIOR- CA (ten, kto go odbiera),  KOMUNIKAT (wiązka zna- ków nadana przez nadawcę do odbiorcy), kontakt (porozumienie psychiczne między nadawcą a odbior- cą),  KONTEKST (treść komunikatu), kod (system zna- kowy użyty do budowy komunikatu), i powiązał je ze spełnianiem 6 funkcji mowy, w kolejności: ekspresyw- nej, impresywnej, poetyckiej (nadanie komunikatowi istotnego estetycznie kształtu), fatycznej (nawiązanie kontaktu), poznawczej, metajęzykowej (powiadomie- nie o kodzie użytym przy konstrukcji komunikatu). Aby a. m. miał miejsce, obecne być muszą wszystkie elementy, a zatem i funkcje. Trzecią teorię, rozpatrującą nie strukturę, ale prak- tyczną doniosłość aktów (a właściwie czynności) mowy stworzył John Austin. Wyróżnił on w każdym a. m. trzy jego aspekty: lokucyjny (wyrażający się w sa- mej sensownej budowie wypowiedzi w jakimś języ- ku), illokucyjny (odpowiadający intencjom nadawcy, jak oznajmienie, pytanie, nakaz itd.) i perlokucyjny (odpowiadający realnemu wpływowi wypowiedzi na odbiorcę, np. zachęciła go do działania lub powstrzy- mała od niego). Za Johnem Searle’em wyróżnia się 5 typów aktów mowy: asertywne, ekspresywne, deklara- tywne, dyrektywne i komisyjne. Szczególny typ aktów mowy stanowią wykonawcze akty mowy, czyli perfor- matywa, powodujące w razie ich udatności (fortunno- ści) zmianę stanu rzeczy (np. Aresztuję pana wypowie- dziane przez policjanta). Wśród wykonawczych a. m. wyróżnia się bezpośrednie, oparte na czasownikach wykonawczych (jak np. zabraniam, zarządzam, mia- nuję) i pośrednie, niemające takiego czasownika (np. Akt mowy | Alfabetyzacja medialna Straszny przeciąg, co ma znaczyć ‘zamknijcie okno!’). WK+WP Aktualność – jedna z czterech istotnych  CECH PRASy w szerszym i węższym znaczeniu. Wyróżnia się a. cza- sową, zwaną też nowością lub świeżością informacji, i a. przedmiotową, zwaną też treściową lub tematycz- ną. Miarą a. czasowej danej  WyPOWIEDZI prasowej jest czas dzielący wydarzenie od publikacji wiadomo- ści o nim; im ten czas jest krótszy, tym a. wypowie- dzi jest większa. Milcząco zakłada się, że wiadomości w gazecie codziennej dotyczą wydarzeń z poprzednie- go dnia, wiadomości w tygodnikach – z poprzedniego tygodnia itd. Natomiast a. przedmiotowa odnosi się do wypowiedzi o wydarzeniach, które się wydarzyły w przeszłości, nawet odległej, ale z jakichś względów stały się przedmiotem społecznego zainteresowania, są ważne i na czasie. WP Akumulacja minimalnych efektów – jeden z moż- liwych  SKUTKóW ODDZIAłyWANIA MEDIóW. Wpływ me- diów polega tu na systematycznym oddziaływaniu przez długi czas. Drobne bodźce są dostarczane od- biorcy stopniowo, niejako dawkowane, nie dostrzega on ich działania, ale rejestruje je jego podświadomość. Nagromadzenie bodźców po pewnym czasie może przerodzić się w określoną reakcję na przekaz. LS Akwizycja – zbieranie przez upoważnionych przedsta- wicieli (akwizytorów) zamówień na produkt, np. pre- numeratę  PERIODyKU lub wykonanie usług np. rekla- mowych lub telekomunikacyjnych. WP Alegoria – zob. ŚRODKI RETORyCZNE Alfabet (od nazw początkowych liter gr. a.: alpha, beta) – zbiór liter, czyli graficznych symboli dźwięków da- nego języka, ułożony według umownego porządku. W Europie używane są trzy a. wywodzące się ze źró- deł fenickich: grecki, łaciński (z którego wykształcił się a. polski) i cyrylica. A. nazywa się też zbiory zna- ków oznaczających poszczególne litery i cyfry, np. a. flagowy (semaforowy) – zestaw sygnałów przekazywa- nych przez sygnalistę dwiema chorągiewkami, służący do porozumiewania się na morzu; a. Braille’a, czyli a. dotykowy dla niewidomych – znaki graficzne (litery, cyfry) wyrażane są punktami wypukłymi zgrupowany- mi w 6-punktowym prostokącie, gdzie każdej literze odpowiada stała liczba punktów i ich umiejscowienie w prostokącie; a. Morse’a – kombinacja kresek i kro- pek (albo sygnałów długich i krótkich) oznaczających litery; z tego a. wykształcił się a. telegraficzny stoso- wany w telegrafii (jako telegrafia optyczna narodziła się w końcu XVIII w.), wykorzystywanej przez dzie- siątki lat m.in. do przekazywania informacji dzienni- karskich. Inne znane a.: piktograficzny, migowy. Zob. też: PISMO. SD Alfabetyzacja medialna – zob. EDUKACJA MEDIALNA Alienacja | Analiza zawartości mediów Alienacja – uczucie wyobcowania, oderwania człowie- ka od otoczenia społecznego, pracy, zjawisk kulturo- wych, w wyniku czego nabiera przekonania, że stracił wpływ na swoje życie i rzeczywistość, stawszy się bez- wolnym narzędziem zewnętrznych sił. Marksizm opisuje a. procesu pracy i wytworów pra- cy człowieka, które w kapitalizmie stają się wręcz za- grożeniem człowieczeństwa. W egzystencjalizmie a. obejmuje utratę wolności i sensu życia człowieka, za- grożonego otaczającymi go rzeczami i zjawiskami. W socjologii a. jest kategorią opisującą utratę poczu- cia wspólnotowości, norm i wartości, jak również izo- lację społeczną i  ANOMIę w związku z przemianami społeczeństw masowych.  NAUKA O KOMUNIKOWANIU ujmuje a. najczęściej jako jeden z przejawów  SZUMU INFORMACyJNEGO, efekt  TEORII KULTyWACJI albo skutek działania  PROPAGANDy. JK Amerykanizacja – wpływ amer. cech, zwyczajów, sty- lu życia i wzorów działań społecznych wywierany na uczestników (zwykle mniej zamożnych) kultur nie- amerykańskich. Ze względu na siłę amer. gospodarki jest to proces jednokierunkowy, w którym amer. wzo- ry i treści kulturowe są rozpowszechniane głównie za pomocą globalnych sieci mediów. Głównymi przeja- wami a. mediów i komunikacji społecznej są: prywa- tyzacja i urynkowienie komunikacji, komercjalizacja, reklamizacja, dominacja kultury wizualnej ekspresji (zwłaszcza telewizji), ludyczność, czasem  INFANTy- LIZACJA komunikacji publicznej. W wyniku a. kultu- ry zmieniają się również wzory publicznej perswazji („profesjonalizacja” metod walki wyborczej). Zob. też: MEDIATyZACJA. JK Ampeks (ang. Alexander M. Poniatoff Excellence, za- łożyciel firmy AMPEX) – 1. system zapisywania obra- zu i dźwięku na  TAŚMIE MAGNETyCZNEJ; opracowany w firmie AMPEX (USA); stosowany powszechnie do 1976 r. w urządzeniach profesjonalnych (studyjnych) do rejestracji obrazu i dźwięku; 2. najstarszy typ mag- netowidu studyjnego zastosowany po raz pierwszy przez sieć tv CBS w 1956 r. AW Anakolut (gr. anakoluthos ‘nielogiczny’) – składniowy  BłąD JęZyKOWy, polegający na braku formalnej har- monii między częściami zdania (np. Konferencję ot- worzył rektor, wskazując jego cele), albo figura reto- ryczna, polegająca na celowym wprowadzeniu błędu składniowego do wypowiedzi. Efektem jest albo za- sugerowanie tak wielkiego natężenia emocji, że „język odbiera dech” mówiącemu, albo  STyLIZACJA na język potoczny, częsta w twórczości Mirona Białoszewskie- go. Zob. BłąD GRAMATyCZNy. WK Analiza dyskursu – zespół metod, technik i procedur badawczych, umożliwiających badania nad  DySKUR- SEM. Podobnie jak samo pojęcie d., tak i cel i zało- żenia a. d. interpretowane są rozmaicie, w zależno- ści od przyjętej orientacji badawczej. Współcześnie a.  d. rozwija się w trzech kierunkach, określanych jako orientacja empiryczna, orientacja wielodyscyplinar- na oraz badania ukierunkowane społecznie. Orienta- cja empiryczna w a. d. dąży do ustalania zasad budo- wania i funkcjonowania tekstów wchodzących w ob- ręb określonego d. na podstawie konkretnych danych tekstowych. Empirycznie zorientowani badacze się- gają do różnych typów tekstów i zachowań komuni- kacyjnych; wyciągają wnioski na podstawie dużych, możliwych do statystycznego opracowania, zbiorów tekstów. Orientacja wielodyscyplinarna, ufundowana na założeniu o złożonej, wieloaspektowej naturze ko- munikacji społecznej, stara się wykorzystywać w bada- niach nad d. dokonania metodologiczne językoznaw- stwa, semiotyki, psychologii społecznej, socjologii, po- litologii itp., poszukując w analizowanych dyskursach odzwierciedlenia społecznych uwarunkowań rozwo- jowych, kulturowych, historycznych – w tym syste- mów społecznych norm i wartości, ideologii, stereo- typów itp. „Społecznie zaangażowana” a. d. zainte- resowana jest badaniem d. jako formy oddziaływania społecznego; zakłada bowiem, że język nie tylko prze- kazuje i odzwierciedla zachowania i wartości społecz- ne, lecz także uczestniczy w ich tworzeniu i kształto- waniu. W centrum zainteresowania tak rozumianej a. d. znajduje się język  MEDIóW MASOWyCH. Ze względu na szerokie pole badawcze i rozmaitość celów w ob- rębie a. d. wyłoniły się liczne specjalizacje (np. anali- za dyskursu w mediach). Zob. KRyTyCZNA ANALIZA DyS- KURSU. MLM Analiza treści – jakościowa technika badania doku- mentów osobistych (listów, pamiętników, dzienni- ków), nazywana również metodą autobiograficzną, rozwijana od początku XX w. wraz z założeniami so- cjologii „humanistycznej” i metodologiczną dyrekty- wą „współczynnika humanistycznego”. Istotą a. t. jest zrozumienie treści dokumentu dzięki umiejętności „wczucia się” w kontekst powstania tekstu, zrozumie- nie intencji autora i ustalenie, jaką wartość i znaczenie przywiązuje on do wyrażanych w tekście myśli i opinii. Celem a. t. jest opis i interpretacja postaw społecz- nych. Zob. też: ANALIZA ZAWARTOŚCI MEDIóW. JK Analiza zawartości mediów, analiza zawartości pra- sy (ang. content analysis, niem. Inhaltsanalyse, fr. ana- lyse du contenu) – zbiór technik badań medioznaw- czych, służących do opisu, klasyfikacji i interpretacji składników  ZAWARTOŚCI MEDIóW, które zgodnie z  NAUKą O KOMUNIKOWANIU poddają się metodologicznym rygorom systematycznych, intersubiektywnych i iloś- ciowych badań zbiorów przekazów medialnych. Wymóg systematyczności oznacza konieczność jedna- kowego i całościowego traktowania wszystkich skład- ników przekazu i kategorii analitycznych – nawet gdy stoją one w sprzeczności z poglądami czy ocze- kiwaniami badacza; oznacza on ponadto, że podsta- wą wnioskowania muszą być dane reprezentatywne   dla badanego zjawiska. Wymóg intersubiektywności (początkowo: „obiektywności”) oznacza konieczność wykluczenia subiektywnych sądów i intuicji bada- cza w czasie prowadzenia analizy (zwłaszcza podczas opracowywania kategorii analitycznych i ustalania za- sad klasyfikacji i kodowania treści). Chodzi o to, by wszyscy badający, analizując ten sam materiał (bez względu na czas i miejsce), mogli osiągnąć jeśli nie identyczne, to zbliżone rezultaty. Wymóg ilościowo- ści – cecha odróżniająca a. z. m. od „jakościowych” technik badania zawartości przekazów, takich jak np.  ANALIZA TREŚCI czy  ANALIZA DySKURSU – ozna- cza konieczność przyjęcia założenia, że miarą istot- ności danego zjawiska jest częstotliwość wystąpień jego wskaźników w przekazie. Wynika z tego, że a. z. m. jest szczególnie przydatna do badania wyrażo- nych explicite i wymiernych składników przekazów, choć niektórzy autorzy opracowań metodologicznych od dawna twierdzą, że przedmiotem badań powin- ny być również treści symboliczne, konotacje, impli- kacje i odniesienia kontekstowe, a w późniejszych fa- zach procedury badawczej a. z. m. wręcz musi polegać na wnioskowaniu na temat innych niż cechy przeka- zów składników procesu komunikacji (jak np. nadaw- ców, odbiorców, uwarunkowań i kontekstów, a nawet efektów). Przedmiotem a. z. m. mogą być pojedyncze teksty (artykuł,  KSIążKA, audycja radiowa,  DZIEN- NIK TELEWIZyJNy), ale typowym jej zastosowaniem są porównawcze badania dużych i różnorodnych zbio- rów danych (składników  KOMUNIKOWANIA MASOWE- go), w przeciwieństwie do jakościowych technik opi- su i wartościowania, skupiających się na składnikach świata przedstawionego w pojedynczym dziele kon- kretnego autora. Zgodnie z procedurą badawczą pierwszym etapem a. z. m. powinno być precyzyjne określenie proble- mu badań i hipotez oraz wynikających z nich katego- rii klasyfikacji zawartości, ujętych w formie  KLUCZA KATEGORyZACyJNEGO, według którego klasyfikuje się za- wartość. Problematyka badań wpływa na wybór jedno- stek klasyfikacji (np.  ZNAK, słowo, zdanie, sąd, wą- tek, postać, temat, cały materiał) i pomiaru (np. liczba – znaków, słów, sekund, motywów itp.). Duży mate- riał badawczy ogranicza się zgodnie ze statystyczny- mi zasadami doboru próby reprezentatywnej. W pro- cesie kodowania i klasyfikacji składników zawartości dba się o to, żeby wyeliminować pomyłki i rażąco od- mienne decyzje koderów – czemu służą techniki we- ryfikacji – po czym oblicza się korelacje między po- szczególnymi kategoriami. Ostatnim etapem analizy jest interpretacja wyników, polegająca na wnioskowa- niu z cech przekazu na temat pozostałych składników procesu komunikacji. Udokumentowane tradycje empirycznych badań za- wartości przekazów sięgają XVII w., kiedy analiza teks- tów służyła teologom do ustalenia treści i zasięgu he- retyckich poglądów. Pierwsze ilościowe analizy zawar- Analiza zawartości mediów | Analiza zawartości mediów tości przeprowadzano w następnym stuleciu. Szwedzi przywołują swoje badania 90 „Pieśni Syjonu” (1740), a Niemcy analizy zawartości tekstów używanych przez braci czeskich jak również badania literaturoznawcze Ch. Weisego (1685). Od połowy XIX w. posługiwanie się metodami ilościowymi do badań tekstów stało się popularne w wielu krajach. Amerykanie badali w ten sposób postawy wobec Konstytucji, a władze lokalne w Rosji – listy chłopów (lata 1880.). W Polsce anali- zowano w ten sposób Bibliotekę Warszawską (E. Dem- bowski i H. Kamieński, 1841–1843) oraz wątki prze- mocy w prasie – J.W. Dawid (1886). Szybki rozwój a. z. m. przypada na przełom XIX i XX w., zbiegając się z rozwojem empirycznej socjologii, powstaniem masowych mediów i uniwersyteckich ośrodków szkolenia dziennikarzy. Do l. 1930. iloś- ciowe analizy zawartości służą do weryfikacji teorii naukowych, badań praktyk dziennikarskich i litera- ckich. Jedną z pierwszych „dojrzałych” analiz były ba- dania G.J. Speeda przeprowadzone w 1893 r. Obję- ły nowojorskie gazety w okresie 1881–1893, unaocz- niając proces umasowienia amer. prasy. W Niemczech E. Loebl (1903) i Max Weber (1910) niezależnie od siebie zaproponowali schematy analityczne do ilościo- wych badań prasy, a w Petersburgu (1913) A.A. Mar- kow przedstawił wyniki ilościowej analizy słownictwa „Eugeniusza Oniegina” A. Puszkina. Począwszy od l. 1930. a. z. m. staje się jedną z głów- nych metod badań problematyki społecznej. W USA stosuje ją P. Lazarsfeld w Biurze Stosowanych Ba- dań Społecznych na Uniwersytecie Columbia, A. Wal- worth (1938) bada wzory konstruowania obrazów wojny w podręcznikach historii, H. Martin (1936) – europ. i amer. nacjonalizmy w książkach dla dzieci, J. McDiarmid (1937) – symbolikę tożsamości naro- dowej w przemówieniach politycznych, a H.D. Lass- well (1938), tworząc siatkę analizowania publicznej komunikacji w ramach psychoanalitycznej teorii po- lityki, wiąże z a. z. m. sferę polityki. Odtąd a. z. m. staje się główną metodą badań wojennej  PERSWAZJI politycznej. W USA powstają liczne ośrodki analiz za- wartości przekazów propagandowych: H.D. Lasswell organizuje eksperymentalny zespół badawczy przy Bi- bliotece Kongresu, a H. Speier przy Federalnej Ko- misji ds. Komunikowania w ramach wywiadu kieruje sekcją analiz zagranicznych audycji radiowych. Wojenne doświadczenia i liczne raporty z analiz za- wartości propagandy pozwalają w l. 1940. i 1950. zweryfikować procedury badawcze a. z. m. i dopraco- wać jej funkcjonalno-empiryczny charakter. Najpierw P. Lazarsfeld (1948) i B. Berelson (1952), a później m.in. A.L. George (1959), I. de Sola Pool (1959), A. Kłoskowska (1959), I. Tetelowska (1960), K. Krip- pendorff (1980), K.E. Rosengren (1981), W. Pisarek (1983) oraz A. Asa Berger (2000) ustalają metodolo- giczny zakres a. z. m. Jako dojrzała metoda znajduje liczne zastosowania w badaniach społecznych i ryn- Analiza zawartości prasy | Anomia kowych w USA i Europie. Do najsłynniejszych pro- jektów badawczych należy zaliczyć: fr. porównaw- cze badania zawartości europ. dzienników J. Kaysera (1953), niem. analizy K. Koszyka (1962), amer. „Pro- jekt wskaźników kulturowych” G. Gerbnera (1959– 1969) czy porównawcze badania obrazu świata w pra- sie A. Sreberny-Mohammadi, K. Nordenstrenga i R. Stevensona. Konieczność szybkiego przetwarzania dużych ilości danych sprawia, że od l. 1950. kompu- tery stają się w a. z. m. narzędziem niemal bezcen- nym. Rozwijają się nowe techniki badawcze oparte na komputerowej stylistyce czy lingwistyce korpusów i realizowane są projekty zautomatyzowanej analizy zawartości przemówień politycznych (1960, korpora- cja Rand). W l. 1960. P.J. Stone z zespołem opraco- wują pierwszą wersję general inquirer – komputerowe- go narzędzia wyposażonego w obszerny słownik, po- czątkowo służącego do ilościowych badań przekazów reklamowych, politycznych, literackich i przydatnych w psychoterapii. Od l. 1990. komputerowe narzędzia analizowania zawartości tekstów stają się powszech- nie dostępne (np. oksfordzkie programy konkordan- cyjne czy poręczne narzędzia typu WordSmith Tools) i wiele wskazuje na to, że w tym kierunku a. z. m. będzie nadal dynamicznie zmierzać. Ze względu na kierunki ewolucji zawartości mediów można sądzić, że akcenty a. z. m. będą się przenosić ze stricte teks- towych składników przekazów na towarzyszące im wizualne i dźwiękowe płaszczyzny wyrażania treści i przede wszystkim związki między nimi:  INTERTEKS- TUALNOŚć, wielomodalność. Zob. też: METODy I TECHNI- KI BADAń MEDIOZNAWCZyCH. JK Analiza zawartości prasy – zob. ANALIZA ZAWARTOŚCI MEDIóW Analogowa technologia zapisu tekstu, dźwięku, obrazu – tradycyjny sposób rejestracji przekazów za pomocą sygnału elektrycznego, oddający na zasa- dzie pełnej odpowiedniości natężenie (np. głośność, jaskrawość) zjawiska i jego częstość (frekwencję). Sła- bością tej technologii jest mimo wszystkich udosko- naleń ( HI-FI) podatność na zniekształcenia sygna- łu i wprowadzanie szumów w trakcie jego transmi- sji i odtwarzania. Ponadto a.t.z.t.d.o. nie nadaje się do zapisu przekazu bezpośrednio w pamięci półprze- wodnikowej, co powoduje konieczność jego konwer- sji na  CyFROWy ZAPIS. WP Aneks (łac. annexus ‘związek, połączenie’) – załącznik (tekst, tabela, ilustracja) uzupełniający tekst; na ogół we wspólnej z nim oprawie. MSz Animacja (ang. animation z łac. animo ‘ożywiam’) – proces pozornego ożywiania statycznych obiektów. 1. operująca różnymi technikami (rysunkowa, kukieł- kowa, sylwetkowa, zdjęcia poklatkowe, noc camera, komputerowa) dziedzina twórczości filmowej, w któ- rej rysunki, fotografie, sylwetki czy obiekty trójwymia-  rowe filmuje się w taki sposób, by podczas odtwarza- nia uzyskać złudzenie ruchu. W technice wideo efekt animacji można uzyskać także, filmując za pomocą  KAMKORDERA wyposażonego w funkcję zdjęć poklat- kowych (6 ramek, tj. ¼ sekundy) lub krótkich okre- sów rejestracji. Efekt a. można uzyskać także, generu- jąc komputerowo obiekty i projektując im fazy ruchu podczas  MONTAżU filmu; 2. przedstawienie rucho- mych obiektów graficznych na ekranie  MONITORA. Zasada powstawania a. komputerowej jest podobna do a. klasycznej: tworzy się statyczne obrazy, których sekwencja wyświetlana z częstotliwością 24 obrazów na sekundę daje złudzenie płynnego ruchu. Odmien- ność polega na tym, że część z nich konstruuje sam komputer, dokonując przekształceń geometrycznych obrazu wyjściowego bez udziału grafika; a. kompu- terowa jest wykorzystywana przy tworzeniu filmów, w grach komputerowych, symulatorach, programach multimedialnych, stronach WWW. Pierwszy film animowany za pomocą komputera zre- alizował w 1963 pracujący w Bell Laboratories amer. fizyk E. Zajac. Popularne programy do tworzenia pro- stej a. komp. to Flash, Photoshop, After Effect, Poser, 3D Studio MAX. AW Animal significans – zob. ZNAK Animal symbolicum – zob. ZNAK Animalizacja – zob. ANIMIZACJA Animizacja (ożywienie) – odmiana  METAFORy, pole- gająca na nadaniu abstraktom lub elementom przyro- dy nieożywionej cech i zachowań istoty żywej. Zasto- sował ją np. B. Leśmian, w którego wierszu otchłań [...] skomląc w gęstwinie się miota. Szczególnymi od- mianami a. są: antropomorfizacja – obdarzenie ce- chami i zachowaniami ludzkimi, oraz personifikacja – nadanie pojęciu abstrakcyjnemu cech postaci ludz- kiej lub fantastycznej, w sposób uświęcony tradycją, alegoryczny (np. zdanie On ma w sobie diabła zawie- ra personifikację złych cech charakteru). Zakres poję- ciowy terminu a. pokrywa się częściowo z tzw. anima- lizacją, polegającą na nadaniu cech zwierzęcia przed- miotowi lub abstraktowi – ale także człowiekowi lub grupie ludzi (Jasio zwinął się w kłębek i zasyczał). Zob. ŚRODKI RETORyCZNE. WK Ankieta prasowa – badania ankietowe za pomocą  KWESTIONARIUSZA rozprowadzanego razem z  GAZETą lub  CZASOPISMEM albo drukowanego na łamach pis- ma, albo wkładanego do niego wraz z apelem do czy- telników o nadsyłanie odpowiedzi. Wyniki uzyskiwane za pomocą a. p. nie mają dużej wartości, bo są obcią- żone niereprezentatywnością. Źródłem dodatkowych zniekształceń bywają obietnice nagród dla odpowia- dających. WP Anomia (gr. anomia ‘brak norm’) – odmiana  ALIENA- CJI, termin wprowadzony do nauk społecznych przez   E. Durkheima, oznaczający stan dezintegracji spo- łecznej, w którym ludzie przestają szanować ustalone w danej społeczności normy i wartości i przestrzegać ich. Na poziomie psychicznym jednostki a. objawia się głębokim poczuciem bezcelowości, bezsensowno- ści podejmowania działań społecznych. JK Antena (z łac. antenna ‘reja’) – 1. element toru komu- nikacyjnego do przekształcania sygnału elektrycznego w falę elektromagnetyczną (a. nadawcza) lub odwrot- nie (a. odbiorcza); w znaczeniu popularnym – część urządzenia, która wysyła lub odbiera fale radiowe; element urządzenia radiotechnicznego przeznaczo- ny do emitowania i/lub odbioru fal elektromagne- tycznych. A. klasyfikuje się ze względu na wykorzy- stywaną długość fali (długofalowe, średniofalowe, krótkofalowe, ultrakrótkofalowe, mikrofalowe – do tych ostatnich zaliczana jest antena satelitarna), sze- rokość pasma częstotliwości, w którym pracują (wą- skopasmowe, szerokopasmowe), przeznaczenie (np. odbiorcze, nadawcze, nadawczo-odbiorcze), budowę (ćwierćfalowe, półfalowe), przestrzenną charaktery- stykę (kierunkowe, bezkierunkowe) itp.; a. ćwierćfa- lowa, stosowana głównie dla zakresu UKF, instalowa- na jest w pojazdach ruchomych; a. ferromagnetyczna, ze względu na niewielkie rozmiary, wewnątrz apara- tów radiowych; a. masztowa jako nadawcza dla fal długich i średnich; a. yagi-Uda – kierunkowa, odbior- cza, głównie do odbioru programów tv; a. zbiorcza – odbiorcza RTV, stosowana do zasilania większej liczby odbiorników w obrębie jednego budynku; a. satelitar- na – do odbioru sygnałów RTV nadawanych za po- średnictwem sztucznych satelitów; 2. wydzielona jed- nostka organizacyjna  SIECI TELEKOMUNIKACyJNEJ pro- dukująca i emitująca program. AW Antonimy (z gr. anti ‘przeciw’ oraz onoma ‘imię’) – wy- razy, których znaczenia są względem siebie przeciw- stawne. Parami antonimicznymi są np.: wysoki – ni- ski, zły – dobry, ojczyzna – obczyzna, zepsuć – naprawić. Nie do wszystkich znaczeń wyrazu można dobrać od- powiednik antonimiczny – powiemy np. lekka praca i ciężka praca, ale nie ciężki idiota i lekki idiota. Zob. ZRóżNICOWANIE SłOWNICTWA. WK Antonomazja – zob. METONIMIA Antykwa (z łac. antiquus ‘dawny’) – 1. potoczna nazwa każdego prostego  PISMA DRUKARSKIEGO w odróżnie- niu od pisma pochyłego, zwanego  KURSyWą; 2. krój XV-wiecznego pisma łacińskiego. WP Aparatura – urządzenia elektryczne i elektroniczne oraz instalacje i systemy, które zawierają podzespo- ły elektryczne lub elektroniczne. Przykładowo wśród podstawowych typów aparatury można wyróżnić: od- biorniki radiowe i telewizyjne, urządzenia radiokomu- nikacyjne, aparaturę medyczną i naukową, urządzenia Antena | Archiwum redakcyjne elektroniczne i elektryczne gospodarstwa domowego. Zob. też: KOMPATyBILNOŚć ELEKTROMAGNETyCZNA. BF Apla – w gazecie lub czasopiśmie zadrukowana jasną lub ciemną farbą pełna (w przeciwieństwie do  TIN- Ty) gładka płaszczyzna służąca jako podkład pod tekst lub ilustrację w celu ich wyróżnienia lub ożywienia ko- lumny. WP Aplet – zob. JAVA Aplikacje – zob. OPROGRAMOWANIE Apostrofa (gr. apostrophe) – jedna z retorycznych fi- gur myśli, a konkretnie taki zwrot mówcy do słucha- cza lub pisarza do czytelnika, który nie wynika z na- turalnej sytuacji prowadzenia dialogu lub podawania informacji na piśmie, lecz jest obliczony na efekt per- swazyjny lub estetyczny. A. jest też zawsze – możliwe w utworze literackim – zwrócenie się narratora do bo- haterów lub innych, hipotetycznych odbiorców nar- racji (np. tworzących obraz czytelnika w dziele). Do najbardziej znanych a. należy początek mowy Cycero- na przeciw Katylinie: Kiedy wreszcie przestaniesz, Katy- lino, nadużywać naszej cierpliwości? Zob. FIGURy RETO- RyCZNE, ŚRODKI RETORyCZNE. WK Archaizm (z gr. archaios ‘dawny’) – coś dawnego i za- zwyczaj już nieaktualnego. W refleksji o języku mia- nem a. określa się zwykle element systemu odczuwa- ny jako przestarzały; np. wymowa typu kobita, stara forma fleksyjna (pięciu chłopa, zrobił był to), nieuży- wany wyraz (księżyc ‘syn księcia’) itd. W szczególności wyróżniamy a. rzeczowe określające przedmioty dziś nieużywane (pawęż, muszkiet) oraz składniowe (Bo- giem sławiena Maryja). Nagromadzenie a. w tekście służy uzyskaniu  STyLIZACJI archaicznej, czyli archai- zacji. Zob. ZRóżNICOWANIE SłOWNICTWA. WK Archiwizowanie – zob. KOMPRESJA Archiwum redakcyjne – 1. zbiór dokumentów, wy- tworzonych przez redakcję, które utraciły swą aktu- alność, a mają istotną wartość dla historii pisma; 2. zbiór materiałów dokumentacyjno-informacyjnych, dotyczących (głównie) aktualnych wydarzeń, dostar- czających dziennikarzowi, redaktorowi danych (m.in. dane liczbowe, statystyczne, biograficzne, dokumenty źródłowe, materiał ilustracyjny) ułatwiających – z jed- nej strony – przygotowanie publikacji prasowej, z dru- giej zaś – przeprowadzenie jej merytorycznej adiusta- cji. A. r. w znaczeniu 2. częściej nazywane bywa dziś działem dokumentacyjnym. Profil tematyczny tego a. r. jest określony programem pisma. Głównym nośni- kiem informacji w dawnych a. r. były wycinki praso- we, uzupełnione podręcznym księgozbiorem (głównie słowniki językowe, leksykony i encyklopedie uniwer- salne oraz tematyczne, kompendia statystyczne, in- formatory biograficzne). Dziś a. r. opiera się na cyfro- wych nośnikach informacji. Argumentacja | Arkusz Rozwój informatyki i telekomunikacji – a zwłaszcza Internetu – wyparł tradycyjne sporządzanie (i groma- dzenie)  WyCINKóW PRASOWyCH. Elektroniczne tech- niki wyszukiwawcze ułatwiają natychmiastowy dostęp do bogactwa zbiorów informacyjnych, zgromadzo- nych w poszczególnych witrynach Internetu. W Polsce zalążków tworzenia dokumentacyjnych służb prasowych można poszukiwać już w II poł. XIX w. W okresie międzywojennym zręby nowoczesnego a. r. tworzył Stanisław Jarkowski (1882–1947). W II poł. XX w. podjęto intensywne prace nad tworzeniem sieci a. r. Wtedy powstał m.in. Centralny Ośrodek Dokumentacji Prasowej PAP oraz Dział Dokumenta- cji Polskiego Radia i Telewizji; prasowe wydawnictwa regionalne w Poznaniu, Wrocławiu, Gdańsku stwo- rzyły własne działy dokumentacji. żadne z tych przed- sięwzięć nie dorównywało jednak zbiorom dokumen- tacyjnym wytworzonym przez niektóre wydawnictwa zagraniczne. New York Times posiadał zbiór włas- nych wycinków i indeks alfabetyczny od 1851 r., Le Monde – informacje dotyczące Francji od 1945 r. (wy- cinki własne i pochodzące z dzienników paryskich). Imponującym działem dokumentacyjnym (najwięk- szym w Europie, zawierającym m.in. ok. 200 tys. biogramów aktualizowanych na bieżąco) szczycił się w l. 80. ubiegłego stulecia niem. tygodnik Der Spie- gel. SD LIT.: Whatmore 1969 Argumentacja – 1. tyle co argumentowanie, a więc (najczęściej uwidoczniona w mowie lub na piśmie) aktywność myślowa, mająca na celu uzasadnianie lub obalanie czyichś twierdzeń czy przekonań; 2. zestaw wszelkiego typu argumentów uzasadniających praw- dziwość określonych tez (tj. zdań twierdzących, że to i to jest prawdą lub że nią nie jest), według schema- tu: uwierz, że jest tak a nie inaczej [teza], gdyż to i to [argument]. Argumenty trzeba odróżnić od dowo- dów materialnych, nad którymi nie ma dyskusji, jak i od uzasadnień prawd oczywistych, które trudno na- zwać tezami. Rodzajów a. jest tyle, co i rodzajów ar- gumentów, więc wiele. Tradycyjnie mówi się o: 1) a. rzeczowej, bezpośrednio odnoszącej się do głoszo- nej tezy (np. X jest prawdą, bo zachodzi Y, z którego X wynika) i nierzeczowej, nieodnoszącej się bezpośred- nio do
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Słownik terminologii medialnej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: