Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00059 007813 13455365 na godz. na dobę w sumie
Ogólne prawo podatkowe. Zagadnienia materialnoprawne i proceduralne - ebook/pdf
Ogólne prawo podatkowe. Zagadnienia materialnoprawne i proceduralne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 516
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7806-962-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> finansowe
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).
Każdy, kto osiąga przychody lub dochody, posiada majątek lub dokonuje obrotu jego składnikami albo planuje dopiero podjęcie określonej działalności, poszukuje wiedzy o podatkach i prawie podatkowym.

W publikacji zaprezentowano zagadnienia ogólnego prawa podatkowego (materialnego i proceduralnego). Szczególną uwagę poświęcono zobowiązaniom podatkowym (ich powstawaniu, realizacji oraz wygasaniu) i innym uniwersalnym instytucjom prawa podatkowego stosowanym w całym jego systemie (takim jak: zaległość podatkowa, nadpłata podatków, odpowiedzialność podatkowa, wydawanie decyzji podatkowych).

Zawarta w podręczniku obszerna analiza uaktualnionego orzecznictwa sądów i najnowszych urzędowych interpretacji przepisów prawa podatkowego sprawia, że jego adresatami mogą być nie tylko studenci studiów prawniczych, administracyjnych i ekonomicznych, słuchacze studiów podyplomowych oraz doktoranckich, ale również praktycy stosujący prawo podatkowe, np. doradcy podatkowi, sędziowie WSA i NSA, radcy prawni.

Prof. zw. dr hab. Zbigniew Ofiarski – kierownik Katedry Prawa Finansowego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Szczecińskiego. Autor ponad 500 publikacji (monografii, podręczników, komentarzy, studiów w pracach zbiorowych, artykułów i innych) z zakresu prawa podatkowego, bankowego oraz finansów samorządu terytorialnego.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Ogólne prawo podatkowe Zagadnienia materialnoprawne i proceduralne Zbigniew Ofiarski Wydanie 2 Warszawa 2013 Redaktor prowadzący: Agnieszka M. Zagozda Redakcja techniczna: Małgorzata Duda Projekt okładki i stron tytułowych: Agnieszka Tchórznicka © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2013 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autora i wydawcy. ISBN 978-83-7806-962-1 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.lexisnexis.pl, e-mail: biuro@lexisnexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.lexisnexis.pl Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Część pierwsza ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE ROZDZIAŁ I. Istota podatku i prawa podatkowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 17 1. Podatek jako kategoria ekonomiczna i prawna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 2. Podatki a opłaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 3. Parapodatki i inne obciążenia fiskalne 4. Funkcje podatków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 5. Klasyfikacja podatków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 6. System podatkowy i jego struktura 7. Prawo podatkowe a inne gałęzie prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 Literatura dodatkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 ROZDZIAŁ II. Źródła prawa podatkowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 2. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej a prawo podatkowe . . . . . . . . . . . . . . 51 3. Ustawy podatkowe i akty wykonawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 4. Akty międzynarodowego prawa podatkowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 5. Akty lokalnego prawa podatkowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62 65 Literatura dodatkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ III. Wpływ orzecznictwa na kształt prawa podatkowego . . . . . . . . 66 1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 2. Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 3. Orzecznictwo Sądu Najwyższego i sądów administracyjnych . . . . . . . . . . . . 70 4. Orzecznictwo regionalnych izb obrachunkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 Literatura dodatkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 ROZDZIAŁ IV. Urzędowe interpretacje prawa podatkowego . . . . . . . . . . . . . . 78 78 . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 Literatura dodatkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 1. Interpretacje dokonywane przez Ministra Finansów . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Interpretacje dokonywane przez organy podatkowe ROZDZIAŁ V. Organy podatkowe i administracja podatkowa . . . . . . . . . . . . . 98 1. Rodzaje organów podatkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 2. Właściwość organów podatkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 3. Administracja podatkowa w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 Literatura dodatkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 6 Spis treści OGÓLNE MATERIALNE PRAWO PODATKOWE Część druga ROZDZIAŁ VI. Obowiązek podatkowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 1. Istota obowiązku podatkowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 2. Powstawanie obowiązków podatkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 3. Wygasanie obowiązków podatkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 Literatura dodatkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 ROZDZIAŁ VII. Zobowiązania podatkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 1. Istota zobowiązania podatkowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 2. Sposoby powstawania zobowiązań podatkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 3. Terminy płatności podatków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 4. Formy zabezpieczenia wykonywania zobowiązań podatkowych . . . . . . . . . . . 145 4.1. Zabezpieczenie na majątku podatnika i na majątku wspólnym . . . . . . . . 146 152 4.2. Hipoteka przymusowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3. Zastaw skarbowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 5. Wygaśnięcie zobowiązań podatkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 5.1. Zapłata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 5.2. Pobranie podatku przez płatnika lub inkasenta . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 169 5.3. Potrącenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4. Zaliczenie nadpłaty lub zaliczenie zwrotu podatku . . . . . . . . . . . . . . . 173 5.5. Zaniechanie poboru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 5.6. Przeniesienie włas ności rzeczy lub praw majątkowych . . . . . . . . . . . . . 180 5.7. Przejęcie włas ności nieruchomości lub prawa majątkowego w postępo- waniu egzekucyjnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 5.8. Umorzenie zaległości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 5.9. Przedawnienie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 5.10. Zwolnienie z obowiązku zapłaty w wyniku zastosowania się do interpre- tacji przepisów prawa podatkowego Literatura dodatkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 199 ROZDZIAŁ VIII. Zaległość podatkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 1. Istota zaległości podatkowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 2. Odsetki za zwłokę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 3. Opłata prolongacyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 Literatura dodatkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216 ROZDZIAŁ IX. Nadpłata podatku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 1. Powstanie nadpłaty podatku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 2. Postępowanie z nadpłatą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 2.1. Zdarzenia warunkujące moment powstania nadpłaty . . . . . . . . . . . . . . 221 2.2. Stwierdzenie nadpłaty podatku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 2.3. Możliwości dysponowania nadpłatą 2.4. Zwrot nadpłaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 2.5. Oprocentowanie nadpłaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 Literatura dodatkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 ROZDZIAŁ X. Odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe . . . . . . . . . . . . 243 1. Odpowiedzialność podatnika, płatnika i inkasenta . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 2. Odpowiedzialność następców prawnych i podmiotów przekształconych . . . . . . 252 3. Odpowiedzialność spadkobierców jako następców prawnych . . . . . . . . . . . . 257 4. Odpowiedzialność podatkowa osób trzecich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 www.lexisnexis.pl Spis treści 7 4.1. Podmiotowe i przedmiotowe granice odpowiedzialności osób trzecich . . . 269 . . . . 276 4.2. Odpowiedzialność podatkowa rozwiedzionego małżonka podatnika 278 4.3. Odpowiedzialność podatkowa członka rodziny podatnika . . . . . . . . . . . 4.4. Odpowiedzialność podatkowa nabywcy mienia podatnika . . . . . . . . . . . 280 4.5. Odpowiedzialność podatkowa firmującego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284 4.6. Odpowiedzialność podatkowa właś ciciela, samoistnego posiadacza lub użytkownika wieczystego rzeczy albo prawa majątkowego . . . . . . . . 286 4.7. Odpowiedzialność podatkowa dzierżawcy i użytkownika nieruchomości . . 287 4.8. Odpowiedzialność podatkowa wspólnika spółki osobowej . . . . . . . . . . . 288 4.9. Odpowiedzialność podatkowa członków zarządu spółek kapitałowych . . . 292 4.10. Odpowiedzialność podatkowa członków organów zarządzających innych osób prawnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 4.11. Odpowiedzialność podatkowa przejmujących lub osób prawnych powstałych w wyniku podziału . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 4.12. Odpowiedzialność podatkowa gwaranta lub poręczyciela . . . . . . . . . . . 298 4.13. Czasowe granice odpowiedzialności podatkowej osób trzecich . . . . . . . . 299 Literatura dodatkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 OGÓLNE PROCEDURALNE PRAWO PODATKOWE Część trzecia ROZDZIAŁ XI. Zagadnienia ogólne postępowania podatkowego . . . . . . . . . . . 303 1. Zasady postępowania podatkowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 1.1. Zasada praworządności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304 1.2. Zasada pogłębiania zaufania do organów podatkowych oraz zasada udzielania informacji i wyjaś nień o przepisach prawa podatkowego . . . . 306 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310 1.3. Zasada prawdy obiektywnej 314 1.4. Zasada czynnego udziału strony w postępowaniu podatkowym . . . . . . . 1.5. Zasada przekonywania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317 1.6. Zasada szybkości i prostoty działania organów podatkowych . . . . . . . . 317 1.7. Zasada pisemności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318 1.8. Zasada dwuinstancyjności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 1.9. Zasada trwałości decyzji ostatecznych 1.10. Zasada ograniczonej jawności postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323 2. Strona w postępowaniu podatkowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323 3. Wyłączenie organu podatkowego i pracownika organu podatkowego . . . . . . 332 4. Załatwianie spraw podatkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 5. Doręczenia i wezwania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 340 5.1. Sposoby doręczania pism . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 340 351 5.2. Wezwania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Wszczęcie postępowania podatkowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 354 7. Zawieszenie postępowania podatkowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 361 8. Metryki, protokoły i adnotacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 365 9. Kary porządkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 368 10. Koszty postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371 Literatura dodatkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 373 ROZDZIAŁ XII. Dowody w postępowaniu podatkowym . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Pojęcie i systematyka dowodów 2. Rodzaje dowodów i ich charakterystyka 375 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 375 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380 8 Spis treści 2.1. Otwarty katalog dowodów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380 2.2. Informacje uzyskiwane od instytucji finansowych . . . . . . . . . . . . . . . . 382 2.3. Księgi podatkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 385 2.4. Dokumenty urzędowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387 2.5. Zeznania świadków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 390 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 391 2.6. Opinie biegłych 2.7. Oględziny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 394 2.8. Przesłuchanie strony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 395 396 Literatura dodatkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 407 3. Podstawowe reguły postępowania dowodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ XIII. Decyzje i postanowienia w postępowaniu podatkowym . . . . . . 408 1. Elementy treści decyzji podatkowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 408 2. Wydanie a doręczenie decyzji podatkowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 414 3. Wykonanie decyzji podatkowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 421 4. Wygaśnięcie decyzji podatkowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 424 5. Elementy treści postanowienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 426 Literatura dodatkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 428 ROZDZIAŁ XIV. Odwołania i zażalenia w postępowaniu podatkowym . . . . . . . 429 1. Tryb wnoszenia odwołań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 429 2. Skutki prawne wniesienia odwołania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 434 3. Postępowanie przed organem odwoławczym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 436 446 4. Zażalenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Literatura dodatkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 447 ROZDZIAŁ XV. Wzruszanie ostatecznych decyzji podatkowych . . . . . . . . . . . . 1. Wznowienie postępowania podatkowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Przesłanki wznowienia postępowania 1.2. Tryb i forma wznowienia postępowania podatkowego . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Rodzaje decyzji kończących wznowione postępowanie 449 449 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 449 457 . . . . . . . . . . . . . 459 2. Stwierdzenie nieważności decyzji podatkowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 461 2.1. Przesłanki uzasadniające stwierdzenie nieważności . . . . . . . . . . . . . . . 461 2.2. Postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji . . . . . . . . . . . 467 . . . . . . . . . . . . . . . . 469 3.1. Wzruszanie decyzji, na mocy których strona nie nabyła prawa . . . . . . . . . 469 3.2. Wzruszanie decyzji, na mocy których strona nabyła prawo . . . . . . . . . . . 472 3.3. Pozostałe aspekty procedury zmiany lub uchylenia decyzji . . . . . . . . . . . 472 474 Literatura dodatkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 476 4. Odpowiedzialność odszkodowawcza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Uchylenie lub zmiana ostatecznej decyzji podatkowej ROZDZIAŁ XVI. Czynności sprawdzające i kontrola podatkowa . . . . . . . . . . . 477 1. Cele, zadania i przedmiot czynności sprawdzających . . . . . . . . . . . . . . . . . 477 2. Wyłączenia organu oraz pracownika od wykonywania czynności sprawdzających . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 483 3. Istota i cele kontroli podatkowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 484 4. Przeprowadzanie kontroli podatkowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 486 4.1. Wszczęcie kontroli podatkowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 486 4.2. Prowadzenie czynności kontroli podatkowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 489 5. Zakończenie kontroli podatkowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 494 Literatura dodatkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 496 www.lexisnexis.pl Spis treści 9 ROZDZIAŁ XVII. Tajemnica skarbowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 498 1. Zakres podmiotowy i przedmiotowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 498 2. Zasady ochrony tajemnicy skarbowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 500 3. Sankcje w przypadku naruszenia zasad ochrony tajemnicy skarbowej . . . . . . . 505 4. Wymiana informacji podatkowych z innymi państwami . . . . . . . . . . . . . . . 506 Literatura dodatkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 508 ROZDZIAŁ XVIII. Ewidencja oraz identyfikacja podatników i płatników . . . . . . 509 509 1. Zasady ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Postępowanie w sprawie nadania numeru identyfikacji podatkowej . . . . . . . . 512 3. Posługiwanie się identyfikatorami podatkowymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 515 4. Rejestr podatników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 517 Literatura dodatkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 519 Wykaz skrótów Acta UL Folia Iuridica Biuletyn SN Gd.St.Praw. j.s.t. k.k.s. – „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Iuridica” – „Biuletyn Sądu Najwyższego” – „Gdańskie Studia Prawnicze” – – ustawa z  10  wrześ nia 1999  r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn. jednostki samorządu terytorialnego Konstytucja RP – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwiet nia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, Dz.U. z 2013 r., poz. 186) KPP Lex Lex Polonica MoP Mon. Pod. OECD ONSA ONSAiWSA OPP ord.pod. poz. 483 ze sprost. i zm.). – „Kwartalnik Prawa Publicznego” – System Informacji Prawnej Wolters Kluwer – Serwis Prawniczy LexisNexis Polska – „Monitor Prawniczy” – „Monitor Podatkowy” – Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (Organization for Eco- nomic Co-operation and Development) – „Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego” – „Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Wojewódzkich Są- dów Administracyjnych” – „Orzecznictwo Podatkowe – Przegląd” – ustawa z  29  sierp nia 1997  r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 749 ze zm.) OSNAPiUS – „Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Administracyjna, Pracy i  Ubez- OSA OSNC OSNKW OSNP OSP OSS OTK PiP POP PPH PPE Prok. i Pr. PUG r.i.o. RIO RPP RPEiS ST TK pieczeń Społecznych” – „Orzecznictwo Sądów Administracyjnych” – „Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Cywilna” – „Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Karna i Izba Wojskowa” – „Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Pracy” – „Orzecznictwo Sądów Polskich” – „Orzecznictwo w Sprawach Samorządowych” – „Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego” – „Państwo i Prawo” – „Przegląd Orzecznictwa Podatkowego” – „Przegląd Prawa Handlowego” – „Przegląd Prawa Egzekucyjnego” – „Prokuratura i Prawo” – „Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego” – regionalne izby obrachunkowe – Regionalna Izba Obrachunkowa – „Rachunkowość – Poradnik Praktyczny” – „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” – „Samorząd Terytorialny” – Trybunał Konstytucyjny 12 u.s.g. u.p.c.c. u.p.d.o.p. u.p.d.o.f. u.p.e.a. u.p.o.l. u.p.r. ZN SA ZUS Wykaz skrótów – ustawa z  8  marca 1990  r. o  samorządzie gminnym (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591 ze zm.) – ustawa z  9 wrześ nia 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 101, poz. 649 ze zm.) – ustawa z  15  lutego 1992  r. o  podatku dochodowym od osób prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 74, poz. 397 ze zm.) – ustawa z  26  lipca 1991  r. o  podatku dochodowym od osób fizycznych (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 361 ze zm.) – ustawa z  17  czerw ca 1966  r. o  postępowaniu egzekucyjnym w  admini- stracji (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 1015 ze zm.) – ustawa z 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 95, poz. 613 ze zm.) – ustawa z  15 lis topada 1984 r. o podatku rolnym (tekst jedn. Dz.U. z 2006 r. Nr 136, poz. 969 ze zm.) – „Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego” – Zakład Ubezpieczeń Społecznych www.lexisnexis.pl Wstęp Ogólne prawo podatkowe to zbiór podstawowych instytucji prawnych oraz fundamen- talnych zasad znajdujących zastosowanie do wszystkich podatków tworzących system podatkowy państwa. Ich wspólną cechą jest uniwersalność pozwalająca na zastosowa- nie do każdego podatku, niezależnie od tego, czy jest on źródłem wpływów budżetu państwa czy też budżetu jednostek samorządu terytorialnego. Zasady ogólnego prawa podatkowego w  Polsce znajdują również zastosowanie do niektórych innych danin publicznych, np. opłat, niepodatkowych należności budżetu, składek na obowiązkowe ubezpieczenie społeczne, składek na Fundusz Pracy, wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Kształt systemu podatkowego oraz poszczególnych jego elementów (tj. podatków) to efekt wielowiekowej ewolucji, w której czynniki społeczne i gospodarcze miały dotych- czas istotne znaczenie. Założenia ustrojowe i  model państwa, programy polityczne koalicji rządzących oraz koncepcje rozwoju społecznego i gospodarczego – warunkują- ce zapotrzebowanie na publiczne zasoby pieniężne niezbędne do realizacji zadań przez państwo – wywierają bezpośredni wpływ na strukturę systemu podatkowego oraz poszczególne jego elementy, tzn. konkretne podatki, a  nawet ich okreś lone elementy konstrukcyjne, np. stawki podatkowe, przedmiot podatku, podstawę opodatkowania, ulgi i zwolnienia. Obowiązujące w danym okresie rozwiązania podatkowoprawne tzw. szczegółowego prawa podatkowego decydują natomiast o kierunkach oraz tempie roz- woju gospodarczego i związanego z tym poziomu zaspokajanych potrzeb społecznych, a  więc w  rezultacie wpływają na rozwój społeczeństwa. Dlatego szczegółowe prawo podatkowe jest obiektem częstych zmian, zarówno doraźnych, jak i zmierzających do osiągania celów strategicznych w dłuższych okresach. Zmiany prawa podatkowego w  Polsce, nazywane reformami, mają doprowadzić – według projektodawców – do uproszczenia konstrukcji podatków i większej przejrzy- stości systemu podatkowego, zwiększenia wpływów do budżetu przy jednoczesnym zmniejszeniu obciążeń podatkowych podatników, przyspieszenia wzrostu gospodar- czego oraz podniesienia poziomu zaspokajania różnych potrzeb społecznych. Często są to cele niespójne, a nawet sprzeczne ze sobą. Nie można bowiem zakładać zmniejsze- nia obciążeń podatkowych i  jednoczesnego zwiększenia wydatków z  budżetu. Brak pozytywnych skutków dotychczasowych reform podatkowych skłania do podejmowa- nia następnych reform. Często nie pamięta się o  tym, że skutki reform podatkowych nie ujawniają się w krótkim okresie, lecz dopiero po kilku lub nawet kilkunastu latach. Podejmowanie kolejnych reform podatkowych to często efekt niecierpliwości „reforma- 14 Wstęp torów” oraz braku niezbędnej wiedzy o  mechanizmach oddziaływania różnych kon- strukcji podatkowoprawnych na społeczeństwo i gospodarkę. Pewnym usprawiedliwieniem może być to, że prawo podatkowe jest coraz bardziej skomplikowane, gdyż zjawiska, które reguluje, także są coraz bardziej złożone. Pozna- nie tych zagadnień to konieczny warunek zrozumienia zjawisk podlegających opodat- kowaniu. Można oczekiwać, że propozycje kolejnych reform szczegółowego prawa podatkowego będą precyzyjniej identyfikowały przewidywane skutki wywoływane w  przyszłości w  wyniku zastosowania różnych regulacji podatkowoprawnych, a  ich zasadniczym celem nie będzie wyłącznie zwiększanie obciążeń fiskalnych, lecz rów- nież tworzenie warunków do bardziej intensywnego rozwoju gospodarczego oraz roz- wiązywania trudnych problemów społecznych. Podatki i system podatkowy mają nie tylko wymiar prawny, ale także ekonomiczny, społeczny oraz polityczny. Na tle tak dynamicznego zjawiska, jakim jest szczegółowe prawo podatkowe, ogólne prawo podatkowe powinno być ustabilizowane w  dłuższym okresie. Stan ten można osiąg nąć różnymi metodami, w  tym poprzez przestrzeganie zasad dobrej legislacji podatkowej. Najważniejszy akt ogólnego prawa podatkowego, tj. ustawa – Ordynacja podatkowa, mimo wielu prób jej poprawiania wykazuje wiele wad, w tym małą przej- rzystość, nasycenie rozwiązaniami o charakterze kazuistycznym oraz istnieniem luk1. Należy wdrożyć proces porządkowania, komasacji, a  w  dalszej kolejności kodyfikacji ogólnego prawa podatkowego. W  jednym, wewnętrznie uporządkowanym i  spójnym akcie prawnym, rangi ustawy można uregulować nie tylko zagadnienia dotyczące zobowiązań podatkowych, informacji podatkowych, postępowania podatkowego, kon- troli podatkowej, czynności sprawdzających oraz ochrony tajemnicy skarbowej, ale również odnoszące się do ewidencji oraz identyfikacji podatników i płatników, a także organizacji i zakresu zadań organów podatkowych i struktury administracji podatko- wej. Z uwagi na obszerny zakres przedmiotowy kontroli skarbowej można pozostawić odrębne w tym zakresie uregulowania, ponieważ celem niniejszej kontroli jest zapew- nienie skuteczności wykonywania nie tylko zobowiązań podatkowych, ale także innych należności stanowiących dochód budżetu państwa lub państwowych funduszy celowych oraz ochrona interesów i praw majątkowych Skarbu Państwa, badanie zgod- ności z prawem gospodarowania mieniem innych państwowych osób prawnych, zapo- bieganie i ujawnianie przestępstw noszących znamiona korupcji wśród osób zatrudnio- nych lub pełniących służbę w  jednostkach organizacyjnych podległych ministrowi właś ciwemu do spraw finansów publicznych. Zastosowanie odpowiedniej systematyki takiego aktu prawnego, przy kompleksowym i możliwie wyczerpującym ujęciu wszystkich zagadnień części ogólnej prawa podatko- wego, jest bardzo skomplikowanym procesem. Niemniej jednak podjęty w tym zakresie trud mógłby w przyszłości istotnie wpływać na ustabilizowanie podstawowych regula- cji prawnych oraz służyć realizacji zasady pewności prawa, nawet wówczas gdy szcze- gółowe prawo podatkowe podlega zmianom. W związku z tym ogólne prawo podatko- we powinno być regulowane ustawą, a tylko wyjątkowo w aktach wykonawczych do ustawy2. 1 B. Brzeziński, W. Nykiel, Stan prawa podatkowego w Polsce. Raport 2010, KPP 2011, nr 1, s. 73. 2 R. Mastalski, Prawo podatkowe, Warszawa 2012, s. 39. www.lexisnexis.pl Wstęp 15 Wiedza o podatkach i prawie podatkowym jest wiedzą użyteczną i niezbędną każdemu, kto osiąga przychody lub dochody, posiada majątek lub dokonuje obrotu jego poszcze- gólnymi składnikami, względnie planuje dopiero podjęcie okreś lonej działalności albo tylko realizuje wydatki konsumpcyjne lub inwestycyjne. Poznanie uniwersalnych reguł obowiązujących w  ogólnym prawie podatkowym umożliwia lepsze zrozumienie roz- wiązań szczegółowego prawa podatkowego. Materia dotycząca  podatków i  prawa podatkowego to jednak przede wszystkim standard wymagań stawianych studentom i absolwentom studiów prawniczych, administracyjnych, ekonomicznych, zarządzania, finansów i  rachunkowości, logistyki, polityki społecznej oraz  innych. W  programach studiów prawniczych oraz administracyjnych nastąpiło wyodrębnienie przedmiotu prawo podatkowe, natomiast w  programach studiów ekonomicznych często jest uwzględniany przedmiot podatki i systemy podatkowe albo systemy podatkowe. Z uwa- gi na obszerność regulacji i różnorodność problematyki trudno jest obecnie prawidłowo realizować zagadnienia prawa podatkowego lub „podatków i systemów podatkowych” wyłącznie w  ramach przedmiotu prawo finansowe albo finanse publiczne. Potrzeba poznania tych ważnych zagadnień uzasadnia wprowadzanie do programów studiów odrębnych, monograficznych, specjalizacyjnych wykładów z  zakresu prawa podatko- wego i podatków, często z podziałem na część ogólną oraz szczegółową prawa podat- kowego. Niniejszy podręcznik jest próbą prezentacji wielowątkowej problematyki części ogólnej polskiego prawa podatkowego i jej głównych założeń mających wpływ na kształt syste- mu podatkowego funkcjonującego w Polsce. Przyjęto koncepcję możliwie przystępnego zaprezentowania podstawowych instytucji części ogólnej prawa podatkowego, w  tym także z  zastosowaniem niezbędnych schematów obrazujących wewnętrzną strukturę najważniejszych instytucji tego prawa. Przedstawiono zatem uregulowania ustawy – Ordynacja podatkowa oraz innych ustaw zaliczanych do części ogólnej prawa podat- kowego, tj.  o  zasadach ewidencji i  identyfikacji podatników i  płatników, o  urzędach i izbach skarbowych, a także o doradztwie podatkowym. Zamiarem było ukazanie moż- liwie szerokiego obszaru regulacji prawnych części ogólnej prawa podatkowego. W podręczniku wyodrębniono trzy części. W pierwszej – „Zagadnienia wprowadzają- ce” – przedstawiono istotę podatków i prawa podatkowego, jego źródła prawne, wpływ orzecznictwa oraz interpretacji urzędowych na proces stosowania prawa podatkowego oraz organizację administracji podatkowej. W części drugiej – „Ogólne materialne pra- wo podatkowe” – zaprezentowano instytucje ogólnego materialnego prawa podatko- wego (np. obowiązek i  zobowiązanie podatkowe, zaległość podatkowa, nadpłata podatków oraz zasady odpo wiedzialności podatkowej). W części trzeciej, zatytułowa- nej „Ogólne proceduralne prawo podatkowe”, przedstawiono najistotniejsze instytucje ogólnego proceduralnego prawa podatkowego. Zastosowano koncepcję systematycznego wykładu obejmującego obowiązujący stan części ogólnej prawa podatkowego, z uwzględnieniem dorobku orzecznictwa oraz dok- tryny i wpływu standardów Unii Europejskiej na ewolucję i rozwój różnych instytucji prawa podatkowego w Polsce. Po każdym rozdziale wskazano również dodatkową lite- raturę uzupełniającą, traktującą o specyfice różnych zagadnień, których szczegółowe omówienie nie jest możliwe z uwagi na ograniczone ramy podręcznika. Celem jest pre- zentacja podstawowej wiedzy z zakresu części ogólnej prawa podatkowego. Opracowa- 16 Wstęp nie jest adresowane przede wszystkim do studentów studiów prawniczych, administra- cyjnych, ekonomicznych i  zarządzania. Może być również wykorzystywane przez studentów innych kierunków studiów, na których treści programowe uwzględniają zagadnienia z zakresu podatków oraz systemów podatkowych, a także przez słuchaczy różnych studiów podyplomowych zgłębiających wiedzę o podatkach i prawie podatko- wym oraz przez każdego, kto z osobistych lub zawodowych względów jest zaintereso- wany tą coraz ważniejszą problematyką. Jest to kontynuacja, jednak w odmiennej for- mule, dwóch dotychczasowych wydań podręcznika, z  lat 2006 i  2008, a  także jego wersji z 2010 r., w której uwzględniono najaktualniejszy stan prawny. Zdając sobie sprawę z tego, że nie ma doskonałych i pozbawionych wad podręczników, Autor będzie wdzięczny za ewentualne spostrzeżenia, uwagi i propozycje, które z pew- nością zostaną wykorzystane w kolejnych opracowaniach z zakresu prawa podatkowe- go i systemów podatkowych. www.lexisnexis.pl Część pierwsza ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE Rozdział I Istota podatku i prawa podatkowego 1. Podatek jako kategoria ekonomiczna i prawna Podatek jest podstawowym rodzajem pieniężnej daniny publicznej1. Pozo- stałe rodzaje takich danin to: opłaty, dopłaty oraz cła2. Podejmowane są próby tworzenia obszerniejszego katalogu pieniężnych danin publicznych, obejmującego tak- że obowiązkowe składki na ubezpieczenie społeczne, składki korporacyjne, niepodat- kowe należności budżetowe3 (np. kwoty dotacji podlegające zwrotowi, należności z tytułu gwarancji i poręczeń udzielonych przez Skarb Państwa i jednostki samorządu terytorialnego, wpłaty nadwyżek środków obrotowych samorządowych zakładów budżetowych, wpłaty nadwyżek środków finansowych agencji wykonawczych), inne daniny szczególne oraz przymusowe pożyczki na cele publiczne4. 1 Wykres 1 Formy danin publicznych Podatek Opłata Dopłata Cło Niepodatkowe należności budżetowe Składki obowiązkowe Przymusowe pożyczki na cele publiczne korporacyjne na ubezpie- czenie społeczne na ubezpie- czenie zdrowotne Źródło: opracowanie własne. 1 A.  Krzywoń, Podatki i  inne daniny publiczne – podstawowe pojęcia konstytucyjne, ZN SA 2011, nr 2, s. 47–58. 2 B.  Brzeziński, Wstęp do nauki prawa podatkowego, Toruń 2001, s.  29; tenże, Wprowadzenie do prawa podatkowego, Toruń 2008, s. 24; A. Bień-Kacała, Daniny publiczne. Próba rekonstrukcji pojęcia na tle postanowień Konstytucji RP z 1997 r., „Prawo i Administracja” 2003, t. 2, s. 99–112. 3 M. Kowalski, Niepodatkowe należności budżetowe jako danina publiczna w świet le orzecznictwa są- dów administracyjnych, w: Sądowa kontrola administracji w sprawach podatkowych, IV Letnie Warsztaty Doktoranckie (Łódź, 30.06–2.07.2010), red. B. Brzeziński, J.P. Tarno, Warszawa 2011, s. 223–234. 4 I. Mirek, Daniny publiczne w prawie niemieckim, Warszawa 1999, s. 26–36. 2 18 Do tej listy można również dodać składki na obowiązkowe ubezpieczenie zdrowotne5. Inne formy obowiązkowych świadczeń pieniężnych (przede wszystkim składki i opła- ty) są w literaturze przedmiotu okreś lane jako dochody niepodatkowe. Jednak składki obowiązkowe służą finansowaniu potrzeb grupowych, natomiast wpływy z podatków są źródłem finansowania dóbr publicznych z przeznaczeniem do realizacji celów ogól- nospołecznych6. Wspólną cechą wszystkich rodzajów danin publicznych jest ich przymusowość, czyli obowiązek ponoszenia na rzecz państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub innych jednostek organizacyjnych sektora finansów publicznych. Oznacza to, że do danin publicznych należy zakwalifikować każde świadczenie przymusowe jednostron- nie ustanowione na podstawie władztwa publicznego7. Definicję daniny publicznej zawiera art.  5 ust.  2 pkt  1 ustawy o  finansach publicznych8, zgodnie z  którym są to: podatki, składki, opłaty, wpłaty z  zysku przedsiębiorstw państwowych i  jednoosobowych spółek Skarbu Państwa oraz inne świadczenia pieniężne, których obowiązek ponoszenia na rzecz państwa, j.s.t., pań- stwowych funduszy celowych oraz innych jednostek sektora finansów publicznych wynika z innych ustaw niż budżetowa. Wprost wśród danin publicznych nie wymienio- no ceł, ale obowiązek ich ponoszenia wynika z przepisów odrębnej ustawy9, a więc cła są także rodzajem daniny publicznej10. Według takiej koncepcji daniny publiczne są elementem składowym obszerniejszej kategorii, tj. dochodów publicznych, do których zalicza się: 1) inne dochody należne na podstawie odrębnych ustaw budżetowi państwa, j.s.t. oraz innym jednostkom sektora finansów publicznych; 2) wpływy ze sprzedaży wyrobów i usług świadczonych przez jednostki sektora finan- sów publicznych; 3) dochody z mienia jednostek sektora finansów publicznych (są to w szczególności: wpływy z umów najmu, dzierżawy i innych umów o podobnym charakterze; odset- ki od środków na rachunkach bankowych; odsetki od udzielonych pożyczek i  od posiadanych papierów wartościowych; dywidendy z  tytułu posiadanych praw majątkowych); 4) spadki, zapisy i darowizny w postaci pieniężnej na rzecz jednostek sektora finansów publicznych; 5) odszkodowania należne jednostkom sektora finansów publicznych; 6) kwoty uzyskane przez jednostki sektora finansów publicznych z tytułu udzielonych poręczeń i gwarancji; 5 B.  Draniewicz, Indywidualne interpretacje w  zakresie prawa daninowego po nowelizacji, „Prze- gląd Podatkowy” 2009, nr 3, s. 31. 6 F. Grądalski, Wstęp do teorii opodatkowania, Warszawa 2004, s. 21. 7 C. Kosikowski, Nowa ustawa o finansach publicznych. Komentarz, Warszawa 2010, s. 42. 8 Ustawa z 27 sierp nia 2009 r. o finansach publicznych (Dz.U. Nr 157, poz. 1240 ze zm.). 9 Por. rozdział 4 ustawy z  19  marca 2004  r. – Prawo celne (Dz.U.  Nr  68, poz.  622 ze zm.) oraz rozporządzenie Rady (EWG) nr 2913/92 z 12 października 1992 r. ustanawiające Wspólnotowy Ko- deks Celny (Dz.Urz. UE 1992 L 302/1 ze zm.), które od 24 czerw ca 2013 r. zastępuje rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 450/2008 z 23 kwiet nia 2008 r. ustanawiające Wspólnoto- wy kodeks celny (zmodernizowany, Dz.Urz. UE 2008 L 145/1). 10 Wyrok WSA w Poznaniu z 28 sierp nia 2008 r., III SA/Po 158/08, Lex nr 501340. Część pierwsza. Zagadnienia wprowadzającewww.lexisnexis.pl Rozdział I. Istota podatku i prawa podatkowego 19 7) dochody ze sprzedaży majątku, rzeczy i praw (niestanowiące przychodów ze sprze- daży papierów wartościowych oraz z innych operacji finansowych lub z prywatyza- cji majątku Skarbu Państwa oraz majątku j.s.t.); 8) inne dochody należne jednostkom sektora finansów publicznych okreś lone w odręb- nych przepisach lub umowach międzynarodowych. W  art.  217 Konstytucji  RP11 ustrojodawca, okreś lając zasady nakładania danin publicznych, wymienia jedną z  kategorii takich danin, tzn. podatek. Można zatem uznać, że najważniejsza danina publiczna to podatek. Jego wieloaspektowy charakter oznacza, że jest to przede wszystkim kategoria prawno-ekonomiczna, ale także fiskalna, polityczna i  społeczna12. W  wyniku ustanawiania oraz pobierania podatków można osiąg nąć nie tylko cele fiskalne polegające na zgromadzeniu okreś- lonych wpływów przeznaczonych następnie na finansowanie różnych zadań publicz- nych, ale także cele gospodarcze, społeczne, a  nawet polityczne. Wykorzystując poszczególne elementy konstrukcyjne podatków, np. stawki, wyłączenia, zwyżki, ulgi lub zwolnienia, można odpowiednio wpływać na zachowania podatników (konsump- cyjne, proinwestycyjne, prooszczędnościowe), wspierać system ubezpieczeń społecz- nych lub opieki społecznej, a także działalność w sferze kultury i dziedzictwa narodo- wego, funkcjonowanie organizacji pożytku publicznego. Wykorzystywanie podatków tylko do osiągania celów fiskalnych lub także do różnych celów pozafiskalnych uwa- runkowane jest mniejszym lub większym zaangażowaniem państwa i  jego struktur organizacyjnych w procesy gospodarcze i społeczne, których pozytywne skutki mogą pojawić się dopiero po upływie wielu lat, np. w  sferze demografii, migracji ludności, dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnych. Zaangażowanie to jest jednak uzależnione od modelu państwa i doktryny polityczno-ekonomicznej, którą akceptują kierujący naj- ważniejszymi organami państwa (parlamentem, rządem). Można zrezygnować z takie- go zaangażowania i zdecydować się na w pełni przypadkowe zachowania podatników, będące rezultatem ich poziomu świadomości, osobistych preferencji, zmiennych upodobań. Państwo i jego organy, tworząc okreś lone bodźce materialnego zaintereso- wania, mogą również uświadamiać podatnikom, które z ich zachowań będą premiowa- ne w  sferze opodatkowania np. dochodów lub majątku. W  tym drugim przypadku, wyznaczając cele i metody ich realizacji w sferze polityki podatkowej, można kierować rozwojem państwa i społeczeństwa. Nowoczesne państwo nie powinno ograniczać roli podatków wyłącznie do funkcji fiskalnej. Ustanawianie i pobieranie podatków jest związane z osiąganiem korzy- ści z aktywności gospodarczej i pozagospodarczej różnych podmiotów. Państwo w  ten sposób staje się największym beneficjentem ekonomicznych rezultatów tych rodzajów działalności, w  których ryzyko osiąg nięcia lub brak pozytywnych efektów bezpośrednio obciąża przedsiębiorców oraz inne podmioty. Podatki mogą być istotnym instrumentem wspierającym pożądane – z  punktu widzenia interesów państwa – zachowania przedsiębiorców oraz konsumentów. Wysokość wpływów otrzymywanych przez państwo nie może być obojętna dla państwa i jego organów z uwagi na koniecz- ność wykonywania zadań publicznych wprost decydujących o prawidłowym funkcjo- nowaniu państwa (w  tym jego najważniejszego elementu składowego, tj.  ludności 11 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwiet nia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze sprost. i zm.). 12 S. Owsiak, Finanse publiczne. Teoria i praktyka, Warszawa 1999, s. 155. 3 4 20 5 zamieszkującej dane terytorium), zarówno w wymiarze wewnętrznym, jak i zewnętrz- nym. Neutralna postawa państwa i jego organów w dziedzinie podatków to akceptacja ryzyka, że wpływy ze źródeł podatkowych w różnych cyklach rozwoju państwa i jego gospodarki mogą ulegać istotnym zmianom, w tym także takim, które będą zagrażały realizacji podstawowych zadań państwa. Obecny ogólnoświatowy kryzys finansowy i gospodarczy jest istotnym argumentem przemawiającym za aktywną rolą państwa13, ponieważ bierność państwa i jego struktur oznacza akceptację ryzyka wzrostu nieza- dowolenia społecznego w przypadku niewłaś ciwego wykonywania zadań publicznych w  różnych sferach i  dalszą dezintegrację więzi społecznych w  związku z  polaryzacją poziomu zamożności różnych grup społecznych. Nie jest to jednak postulat bezpośredniego angażowania się państwa w procesy gospo- darcze. System podatkowy i  poszczególne podatki, a  nawet ich konkretne elementy konstrukcyjne (np. stawki, ulgi, zwolnienia) mogą być wykorzystywane jako formy pośredniego (parametrycznego) oddziaływania w celu stwarzania warunków do korzystnego rozwoju. Wybór, np. dotyczący możliwości skorzystania z ulgi, zwolnie- nia, obniżonej stawki podatkowej, powinien przysługiwać podatnikowi. Wykorzystując instrumenty podatkowe, państwo jedynie sygnalizuje, jakie zachowania podatników są pożądane z  punktu widzenia interesów państwa. Skorzystanie z  tych możliwości przez podatnika przyniesie korzyść każdej ze stron: podatnik uzyskuje swoistą premię w postaci zmniejszenia ciężaru opodatkowania, natomiast państwo osiąga cele leżące w sferze gospodarczej lub społecznej, np. skierowanie inwestycji i kapitałów do regio- nów mniej rozwiniętych, ukierunkowanie konsumpcji na okreś lone dobra, zwiększenie motywacji do oszczędzania i lokowania wolnych środków pieniężnych w różne instru- menty rynku kapitałowego, ograniczenia bieżącej konsumpcji na rzecz gromadzenia środków w funduszach emerytalnych. W ten sposób można w dłuższym okresie dopro- wadzić do korzystnych zmian w  strukturze podziału dochodu narodowego, wzrostu produktu krajowego brutto lub nakładów inwestycyjnych, stopniowego ograniczania wydatków publicznych w związku z ewolucyjną prywatyzacją ubezpieczeń emerytal- nych i  zdrowotnych. Osiąganie celów strategicznych możliwe jest przy umiejętnym wykorzystywaniu przez państwo instrumentów podatkowych. Działania państwa w  tym zakresie powinny jednak być kojarzone z  oświeconym interwencjonizmem podatkowym, a więc wychodzić poza proste działania fiskalne. Istotą dobrej polityki fiskalnej jest wspieranie rozwoju gospodarczego bez nad- miernych obciążeń podatkowych. Cechami dobrej polityki fiskalnej są przede wszystkim: stabilność reguł, umiejętność kojarzenia celów fiskalnych z  celami pozafiskalnymi oraz racjonalny fiskalizm, czyli umożliwiający zaspokojenie potrzeb ogólnospołecznych przy zachowaniu warunków do rozwoju przedsiębiorczości14. Koncepcje i sposoby opodatkowania współcześnie stają się istotnym elementem pro- gramów różnych partii politycznych. Oferta dotycząca reform podatkowych jest kiero- 6 13 W. Bołkunow, Polityka gospodarcza wobec kryzysu finansowego. Wybrane zagadnienia, w: Mię- dzynarodowa polityka społeczna. Aspekty porównawcze, red. B. Balcerzak-Paradowska, A. Rączaszek, Warszawa–Katowice 2010, s. 415–422; R. Domański, Prowzrostowa polityka podatkowa, w: Kierunki reformy polskiego systemu podatkowego, red. A. Pomorska, Lublin 2003, s. 115–130. 14 M. Dynus, Polityka fiskalna, Toruń 2007, s. 21–22. Część pierwsza. Zagadnienia wprowadzającewww.lexisnexis.pl Rozdział I. Istota podatku i prawa podatkowego 21 wana do społeczeństwa głównie w okresie wyborów i często decyduje o ich wyniku15 oraz przejęciu władzy w państwie lub pozostawaniu w opozycji. Podatki w ten sposób stają się kategorią polityczną oraz społeczną, akceptowaną lub nieaprobowaną przez społeczeństwo w  zakresie konkretnych rozwiązań proponowanych przez partie poli- tyczne. Można stwierdzić, że obietnice dokonania okreś lonych reform w sferze opodat- kowania składane w okresie prowadzonych kampanii wyborczych rzadko są dotrzymy- wane po przejęciu władzy. Jest to generalnie zjawisko powszechne, bowiem wiele partii politycznych traktuje podatki i system podatkowy jako skuteczne narzędzie słu- żące do przejęcia władzy w państwie, a nie jako narzędzie do jej utrwalania i budowy zaufania społecznego wobec rządzących. Każde państwo ma duży zakres swobody w ustanawianiu podatków i wysokości obcią- żeń, nawet w odniesieniu do podatków poddanych procesom harmonizacji. Dowodem jest istotne zróżnicowanie obciążeń w zakresie opodatkowania podatkiem od towarów i  usług w  poszczególnych państwach członkowskich Unii Europejskiej (w  zakresie stawki zasadniczej różnice wynoszą nawet 10 punktów procentowych). Granice opodatkowania są uwarunkowane m.in.: kryteriami politycznymi, tradycjami narodowymi, efektywnością systemu gospodarczego państwa, potrzebami w  zakresie zadań publicznych, poziomem zamożności społeczeństwa, okreś lonym stanem świadomości podatkowej i zdolności do akceptacji pewnego pozio- mu obciążeń fiskalnych przez społeczeństwo lub co najmniej przez duże grupy społecz- ne. Najważniejszym jednak kryterium jest utrzymanie zgodności systemu podatko- wego z  rynkowymi mechanizmami gospodarczymi – podatki powinny wspierać gospodarkę, ale państwo nie może jedynie korzystać z efektów gospodarowania innych podmiotów. Państwo powinno wspierać rozwój przedsiębiorczości poprzez tworzenie warunków do inwestowania i  wzrostu zatrudnienia. W  związku z  tym instrumenty polityki podatkowej powinny być skierowane na takie działania. Nie należy jednakowo traktować, w  aspekcie wysokości obciążeń podatkowych, nakładów inwestycyjnych oraz bieżącej konsumpcji. Stosowane są różne mechanizmy i  sposoby harmonizacji rozwiązań podatkowych, obowiązujących w poszczególnych państwach, z uwagi na zachodzące w gospodarce procesy regionalizacji i globalizacji. Jednak nawet wśród państw będących członka- mi Unii Europejskiej, w której proces harmonizacji podatków jest najbardziej zaawan- sowany, nie można wskazać dwóch identycznych narodowych systemów podatko- wych. Różnice w  poszczególnych państwach w  zakresie stosowanych konstrukcji podatków i  wysokości obciążeń podatkowych są bowiem efektem zróżnicowanego poziomu ich rozwoju, odmiennie ujawniających się potrzeb społecznych oraz innych specyficznych dla danego państwa czynników, w  tym granic społecznej akceptacji okreś lonego poziomu obciążeń podatkowych. Właśnie taka różnorodność staje się płaszczyzną swobodnego przepływu osób, kapitałów, towarów i usług, a więc umoż- liwia realizację podstawowych zasad, na których oparto funkcjonowanie Unii Euro- pejskiej. 7 15 R. Mastalski, Prawo podatkowe, Warszawa 2012, s. 5. 22 Wykres 2 Legalne cechy podatku Nieodpłatność (nieekwiwa- Przymusowość świadczenia Bezzwrotność Pieniężny charakter lentność) Źródło: opracowanie własne. Wprowadzany Pobór na cele w drodze ustawy publiczne 8 9 Podatek jest kategorią prawną o  charakterze okreś lonym w  art.  6 oraz art.  3 pkt  3 ord.pod.16. Jest to publicznoprawne, nieodpłatne, przymusowe oraz bez- zwrotne świadczenie pieniężne na rzecz Skarbu Państwa, województwa, powiatu lub gminy wynikające z  ustawy podatkowej. Cytowany przepis nie formułuje jakichkol- wiek negatywnych przesłanek, których spełnienie miałoby powodować, że okreś lone świadczenie pieniężne, mimo że jest ono publicznoprawne, nieodpłatne, przymusowe oraz bezzwrotne, ponadto zaś przysługuje Skarbowi Państwa, województwu, powiato- wi lub gminie i wynika z ustawy podatkowej, przestaje mieć charakter podatku17. Z wymienionych cech podatku za najistotniejsze uważa się świadczenie pieniężne na rzecz władzy publicznej bez wzajemnego świadczenia ze strony tej władzy oraz wyni- kanie takiego świadczenia jednoznacznie z ustawy podatkowej. Jako zbędne i niezwią- zane bezpośrednio z istotą podatku uznano wymienione w art. 6 ord.pod. cechy przy- musowości oraz bezzwrot ności18. Podatkiem nie są m.in. obowiązkowe wpłaty wnoszone na rzecz Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, opłaty za czynności geodezyjno-kartograficzne ponoszone za możliwość korzystania z państwowego zasobu geodezyjno-kartograficznego19, jak również cła20, które jednak stanowią formę daniny publicznej21. Opłata adiacencka z tytułu wzrostu wartości nie- ruchomości nie jest podatkiem i nie stosuje się do niej Ordynacji podatkowej. Nie moż- na domniemywać nadania okreś lonemu świadczeniu statusu podatku22. Podatkiem nie są również odsetki za zwłokę pobierane od zaległego podatku23. Wszystkie wyżej wymienione cechy podatku posiada natomiast opłata za korzystanie ze środowiska, np. opłata za korzystanie z wód podziemnych24. 16 Ustawa z 29 sierp nia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 749 ze zm.). 17 Wyrok NSA z 10 lis topada 2011 r., I FSK 795/11, Lex Polonica nr 3115275. 18 R.  Mastalski, Definicja treściowa podatku, w:  B.  Adamiak, J.  Borkowski, R.  Mastalski, J.  Zub- rzycki, Ordynacja podatkowa – komentarz 2005, Wrocław 2005, s. 67; tenże, Definicja legalna podat- ku, „Przegląd Podatkowy” 2002, nr 11, s. 42. 19 Wyrok WSA w Opolu z  26 lis topada 2008 r., I SA/Op 294/08, Lex Polonica nr 2013250. 20 Wyrok NSA z 18 lutego 2009 r., I GSK 296/08, Lex Polonica nr 2470769; wyrok NSA z 18 lutego 2009 r., I GSK 297/08, Lex Polonica nr 2031454. 21 Wyrok NSA z 14 marca 2003 r., III SA 1690/02, Lex nr 142375. 22 Wyrok NSA z  7  lutego 2006  r., I  OSK 421/05, Lex Polonica nr  1454145; wyrok NSA z  15  lis- topada 2006  r., II OSK 1370/05, Lex Polonica nr  2309393. W  piśmie RIO w  Lublinie z  20  lutego 2009 r., RIO-I-421-17/09 (www.lublin.rio.gov.pl), wydanym po konsultacji z MF, uznano, że uchwały w  sprawach opłat adiacenckich podlegają nadzorowi ze strony  r.i.o., gdyż do tych opłat stosuje się przepisy Ordynacji podatkowej. 23 Wyrok NSA z 20 kwiet nia 2001 r., I SA/Gd 2346/98, Lex nr 62096; wyrok NSA z 12 kwiet nia 2000 r., III SA 696/99, Lex Polonica nr 349438. 24 Wyrok WSA w Warszawie z 31 października 2008 r., IV SA/Wa 916/08, Lex nr 521868; wyrok WSA w Krakowie z 13 czerw ca 2008 r., II SA/Kr 283/08, Lex nr 499870. Część pierwsza. Zagadnienia wprowadzającewww.lexisnexis.pl 10 11 Rozdział I. Istota podatku i prawa podatkowego 23 Publicznoprawny charakter podatku wiąże się z monopolem państwa w zakre- sie stanowienia podatków, a  jednocześ nie oznacza, że jest on nakładany przez państwo w drodze ustaw podatkowych25. Nieodpłatność oznacza, że pobierając poda- tek, państwo lub j.s.t. nie spełniają żadnego innego świadczenia na rzecz podatnika, a korzystanie przez niego z różnych form konsumpcji zbiorowej nie jest bezpośrednio uzależnione od wysokości zapłaconych podatków26. Zachodzi często odwrotna relacja, a  mianowicie osoby uiszczające wysokie podatki najczęściej w  niewielkim zakresie korzystają z różnych dóbr lub usług finansowanych ze środków publicznych w ramach tzw. konsumpcji zbiorowej, natomiast osoby uiszczające niskie podatki lub w ogóle ich niewnoszące, z uwagi na brak dochodów lub majątku podlegających opodatkowaniu, w szerokim zakresie korzystają z form pomocy finansowanej ze środków publicznych, np. z form pomocy społecznej. Przymusowość podatku polega na tym, że w sytuacji gdy podatnik nie zamierza dobrowolnie wykonać spoczywającego na nim obowiązku i zobowiązania podat- kowego, powinien się spodziewać, że ich realizacja nastąpi przy zastosowaniu środków przymusu uregulowanych przepisami prawa w drodze egzekucji np. z wynagrodzenia za pracę, ze świadczeń z zabezpieczenia emerytalnego, ze składników majątku rucho- mego lub z nieruchomości. Bezzwrotność to definitywne i ostateczne przejęcie świadczenia podatkowego, poza wyjątkami wyraźnie okreś lonymi przepisami prawa, np. w  przypadku powstania nadpłaty lub w razie zwrotu uprzednio zapłaconego podatku (od towarów i usług, od czynności cywilnoprawnych, od środków transportowych). Pieniężny cha- rakter podatku jest związany z jego wpływem na zjawiska ekonomiczne i polegają na gromadzeniu wpływów i  dokonywaniu wydatków. Realizacja podatku w  formie rze- czowej, a nie w formie pieniężnej, jest odstępstwem od zasady sformułowanej w art. 6 ord.pod., ale dopuszczonym prawem sposobem regulowania zaległości podatkowej27. Podatek jest świadczeniem wynikającym z ustawy podatkowej, a więc władztwo podat- kowe państwa musi być realizowane przez organ władzy ustawodawczej28. Podatki są uiszczane na rzecz okreś lonego podmiotu publicznego, tj. Skar- bu Państwa lub j.s.t. Nie jest zatem podatkiem składka na ubezpieczenie spo- łeczne, ponieważ zarówno ZUS, jak i otwarte fundusze emerytalne to kategorie pod- miotowe odrębne od Skarbu Państwa oraz j.s.t.29. Podobnie nie należy traktować jako podatku składek na obowiązkowe ubezpieczenie społeczne rolników zasilające fundu- sze prowadzone przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, która również jest podmiotem odrębnym od Skarbu Państwa oraz j.s.t., ale tak jak ZUS również jest jed- nostką organizacyjną sektora finansów publicznych. Postanowienie ustawy, że podatki są uiszczane także na rzecz powiatu oraz województwa, może wzbudzać okreś lone wątp liwości, gdyż w obecnym stanie prawnym tym kategoriom jednostek samorządu terytorialnego nie przysługuje uprawnienie do eksploatacji okreś lonego źródła podat- 25 Wyrok WSA we Wrocławiu z 7 stycznia 2009 r., I SA/Wr 1102/08, Lex nr 537547. 26 Wyrok WSA w Białymstoku z 2 kwiet nia 2008 r., I SA/Bk 483/07, „Wspólnota” 2008, nr 50, s. 31. 27 A. Gomułowicz, Glosa do uchwały NSA z 8 października 2007 r., I FPS 2/07, OSP 2008, nr 5, poz. 52. 28 A. Gomułowicz, J. Małecki, Podatki i prawo podatkowe, Warszawa 2006, s. 128; A. Gomułowicz, Wybrane zagadnienia prawodawstwa podatkowego, „Przegląd Legislacyjny” 1999, nr 1, s. 11. 29 J.  Wantoch-Rekowski, Składki na ubezpieczenia społeczne i  ich charakter prawny, Gd.St.Praw. 2007, t. XVI, s. 349. 24 kowego. Powiaty i województwa partycypują jedynie we wpływach z podatków docho- dowych od osób prawnych oraz od osób fizycznych, ale nie może to być traktowane jako synonim zwrotu „świadczenie pieniężne na rzecz powiatu oraz województwa”. Otrzymują one bowiem tylko okreś loną część wpływów z  tych podatków, które pier- wotnie są ewidencjonowane na rachunkach budżetu państwa, a  następnie przekazy- wane na rachunki budżetowe powiatów i województw. Wykres 3 Zakres przedmiotowy pojęcia „podatek” Podatek w wąskim ujęciu Zaliczka na podatek Rata podatkowa Opłaty nieekwi- „Niepodatkowe” walentne należności budżetowe Źródło: opracowanie własne. 12 Z art. 3 pkt 3 ord.pod. wynika, że podatek jest kategorią prawną wewnętrznie zróż- nicowaną i  pod względem przedmiotowym ujmowaną bardzo szeroko. Zakresem pojęcia „podatek” obejmuje się również: 1) zaliczki na podatki (stosowane np. w podatku dochodowym od osób prawnych oraz w podatku dochodowym od osób fizycznych); 2) raty podatków, jeżeli przepisy prawa podatkowego stanowią o  płatności podatku w  ratach (np. w  podatku od nieruchomości, podatku rolnym, podatku leśnym, podatku od środków transportowych); 3) opłaty; 4) niepodatkowe należności budżetowe (zgodnie z art. 3 pkt 8 ord.pod. są to niebędą- ce podatkami i  opłatami należności stanowiące dochód budżetu państwa lub budżetu jednostki samorządu terytorialnego, wynikające ze stosunków publiczno- prawnych, np. kary pieniężne nakładane na podstawie przepisów ustawy z 6 wrześ- nia 2001 r. o transporcie drogowym30 w ramach stosunku publicznoprawnego i sta- nowiące dochód budżetu państwa31). Przykładowo, opłata planistyczna ma wszelkie normatywne cechy podatku okreś lone w Ordy- nacji podatkowej32, jak również opłata produktowa, chociaż mogą pojawiać się okreś lone wątp liwości ze względu na cel jej wprowadzenia. Zgodnie z intencją ustawodawcy podstawową funkcją opłaty produktowej nie jest funkcja fiskalna (pozyskiwanie przez państwo dochodów budżetowych), lecz funkcja pozafiskalna, tzn. ochrona środowiska naturalnego33. Do nie- podatkowych należności budżetowych można zaliczyć również wpłatę do budżetu państwa z zysku Narodowego Banku Polskiego, wpłaty do budżetu państwa z zysku od przedsiębiorstw państwowych oraz jednoosobowych spółek Skarbu Państwa, opłaty od wnios ków o  wydanie urzędowych interpretacji indywidualnych w  sprawach podatkowych34, a  także inne wpłaty mające
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ogólne prawo podatkowe. Zagadnienia materialnoprawne i proceduralne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: