Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00071 007255 18465367 na godz. na dobę w sumie
Najstarsza warstwa nazewnicza na ziemiach polskich - ebook/pdf
Najstarsza warstwa nazewnicza na ziemiach polskich - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 797
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1481-5 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> praktyczna edukacja, samodoskonalenie, motywacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Praca stanowi pierwszą w literaturze polskiej całościową próbę wyodrębnienia tzw. warstwy przedsłowiańskiej w typonimii polskiej. Słownik omawia kilkaset nazw geograficznych, których chronologia powstania sięga starożytności, ponieważ nie można dowodzić ich motywacji w historycznych językach używanych na ziemiach polskich od początku wczesnego średniowiecza. Autor rekonstruując system leksykalny, słowno- i nazwotwórczy, porusza także zagadnienia etymologiczne, etnojezykowe oraz rekonstruuje najstarsze brzmienie słowiańskie omawianych wyrazów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Zbigniew Babik NAJSTARSZA WARSTWA NAZEWNICZA NA ZIEMIACH POLSKICH universitas NAJSTARSZA WARSTWA NAZEWNICZA NA ZIEMIACH POLSKICH Zbigniew Babik NAJSTARSZA WARSTWA NAZEWNICZA NA ZIEMIACH POLSKICH W GRANICACH WCZESNOŚREDNIOWIECZNEJ SŁOWIAŃSZCZYZNY Kraków Ksi¹¿ka dotowana przez Komitet Badañ Naukowych © Copyright by Zbigniew Babik and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2001 ISBN 97883-242-1481-5 TAiWPN UNIVERSITAS Projekt ok³adki i stron tytu³owych Sepielak (...) Starzec wyte˛z˙ył przekrwione oczy. Powstał z˙wawo z kamienia, zbliz˙ył sie˛ do pia- szczystego wybrzez˙a. Dopiero po chwili dojrzał długa˛, wa˛ska˛ łódz´, wyz˙łobiona˛ z jed- nego pnia i płyna˛ca˛ szybko z pra˛dem. Kilku me˛z˙czyzn pope˛dzało ja˛ wiosłami. Przybili wreszcie do brzegu, wyskoczyło ich szes´ciu na piasek, brodaci, bosi i wszyscy w ow- czych skórach. – Co tak długo? – spytał zgryz´liwie stary – Od ostatniego nowiu – hy! ile to juz˙ dni! – Ojcze, bilim sie˛! Napadli na nas! Brac´ krzemienia nie dali. Wilka poranili, z˙e ledwie z˙yw uszedł! Obce jakies´! – Co za obce? Z onymi przeciez˙ zgode˛ mamy i krzemien´ brac´ nam wolno za nasze skóry. – Ale! Tamci pobici snadz´ i w niewole˛ poszli! Inne, obce tam teraz siedza˛! – Obce nie obce – mrukna˛ł Swarzyc – na Rzeke˛ tako samo mówia˛ jako i my: Wistła. – Milcz – wrzasna˛ł rozgniewany stary – Nie wiesz to, z˙e na Ona˛ jeno ofiarnicy maja˛ prawo mówic´ po imieniu przy składaniu ofiar? Chcesz, by wylała, zatopiła nas wszy- stkich, alibo całkiem wsia˛kła w piasek przez twoja˛ bezboz˙nos´c´? Synowie milczeli strwoz˙eni. Stary mamrotał jakies´ przebłagalne zakle˛cia pod nosem. Wreszcie spytał; – A krzemien´ macie? – Jakz˙e? – rozweselili sie˛ – Toc´ zobaczcie. (...) Hanna Korab, Nad brzegiem Wielkiej Rzeki (Historia sprzed trzech tysie˛cy lat), Horyzonty Techniki dla Dzieci 10/90 (1964), s. 192. Spis tres´ci Waz˙niejsze skróty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Uwagi wste˛pne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Cel, zakres i terminologia pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Metoda opracowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4. Układ pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.5. Historia badan´ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Stan bazy z´ródłowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Interpretacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Fleksja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.1. tematy na *-(y)a¯- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.2. tematy na *-(y)o- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.3. tematy na *-(y)u¯- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.4. tematy na *-i- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Budowa słowotwórcza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.1. Złoz˙enia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.2. Formacje sufiksalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.3. Problem „formantu” *-ava w topo- i hydronimii zachodniosłowian´skiej . . 3.3. Nawia˛zania pozapolskie nazw najstarszej warstwy nazewniczej . . . . . . . . . . . 3.4. Najstarsze areały toponimiczne ziem polskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5. Interpretacja etnoje˛zykowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5.1. Nazwy german´skie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5.2. Nazwy bałtyckie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5.3. Nazwy inne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.6. Slawizacja najstarszej warstwy nazewniczej ziem polskich. . . . . . . . . . . . . . . Apendyks I: Problem toponomastycznej lokalizacji je˛zyka prasłowian´skiego . . . . Apendyks II: Dynamika osadnictwa ziem polskich na przełomie staroz˙ytnos´ci i wczesnego s´redniowiecza w s´wietle toponomastyki i innych dziedzin wiedzy . . . . 4. Podsumowanie: Najstarsza warstwa nazewnicza na ziemiach polskich – uwagi kon´cowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Słownik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1. Najstarsza warstwa nazewnicza ziem polskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2. Warstwa I/II . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3. Nazwy zweryfikowane negatywnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Z´ ródła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 9 9 11 14 22 22 35 47 47 48 49 50 50 51 52 52 54 60 63 65 66 68 70 71 76 83 91 95 99 331 339 631 667 717 a. acc. act. awest. bałt. brus. dial. dł. dorz. fem. gen. germ. goc. gwar. ib. ie. instr. itd. jac´w. jez. je˛z. l. lit. loc. cit. łac. łot. m.in. neutr. niem. NM nn. NO nom. np. NW odc. albo accusativus activi awestyjski bałtycki białoruski dialektalny długos´c´ dorzecze femininum genetivus german´ski gocki gwarowy ibidem indoeuropejski instrumentalis i tak dalej jac´wie˛ski jezioro je˛zyk lewy litewski loco citato łacin´ski łotewski mie˛dzy innymi neutrum niemiecki nazwa miejscowa naste˛pne nazwa osobowa nominativus na przykład nazwa wodna odcinek Waz˙niejsze skróty ok. op. cit. os. p. part. pierw. pl. pocz. pol. poł. por. praet. pragerm. prasłow. (st)prus. przym. przyp. ros. scil. sg. sła. słow. stpol. str. suf. s. v. sygn. m. s´rłac. ts. tys. tzn. tzw. ukr. w. Z. B. zob. około opus citatum osoba patrz participium pierwotny pluralis pocza˛tek polski połowa porównaj praeteriti pragerman´ski prasłowian´ski (staro)pruski przymiotnik przypis rosyjski scilicet singularis słowacki słowian´ski staropolski strona sufiks sub verbo sygnatura miejsca s´rednio(wieczno)łacin´ski to samo tysia˛clecie to znaczy tak zwany ukrain´ski wiek Zbigniew Babik zobacz 1. Wprowadzenie 1.1. UWAGI WSTE˛PNE 1. WPROWADZENIE 1. WPROWADZENIE Praca, która˛ oddajemy do ra˛k czytelnika, stanowi podsumowanie pewnego, licza˛- cego sobie juz˙ przeszło dziesie˛c´ lat etapu zainteresowan´ autora. Głównym impulsem ku podje˛ciu tego tematu była s´wiadomos´c´ dokonuja˛cego sie˛ w ostatnich latach zna- cza˛cego przyrostu prac pos´wie˛conych problematyce substratu przedsłowian´skiego w toponimii polskiej, któremu towarzyszy jednak stałe obniz˙anie sie˛ poziomu tych prac (dotyczy to zwłaszcza prac autorów niepolskich). Powoduje to zas´miecanie pis´- miennictwa onomastycznego i – pote˛guja˛c wraz˙enie chaosu – stwarza koniecznos´c´ pilnej i planowej weryfikacji całej dotychczasowej literatury przedmiotu. Dotychcza- sowe przedsie˛wzie˛cia organizowane przez onomastyke˛ polska˛ nie zapewniały wła- s´ciwej realizacji tego zadania. Nie ulega wa˛tpliwos´ci, z˙e w je˛zykoznawstwie polskim problematyka najstarszej toponimii Słowian´szczyzny od zawsze cieszyła sie˛ najwie˛kszym zainteresowaniem włas´nie w krakowskim os´rodku je˛zykoznawczym i slawistycznym. Podobnie jest i obecnie, a zagadnieniom tym najwie˛cej uwagi pos´wie˛ca Leszek Bednarczuk. Praca niniejsza zawdzie˛cza bardzo wiele temu badaczowi; wystarczy wspomniec´, z˙e On włas´nie jako jedyny od pocza˛tku udzielał bezwarunkowego poparcia przedsie˛wzie˛tej przez autora inicjatywie. Praca powstawała w latach 1998–2001 – z najwie˛ksza˛ intensywnos´cia˛ wiosna˛ 2000 i wiosna˛ 2001 r. Przygotowuja˛c ja˛, autor najwie˛cej skorzystał z pomocy czoło- wego etymologa słowian´skiego prof. dra hab. Wiesława Borysia. Dzie˛ki emanuja˛- cym budza˛cym zaufanie głe˛bokim przekonaniem o pełnej, naukowej wartos´ci swych pogla˛dów kolez˙en´skim i przyjacielskim uwagom, informacjom i wiedzy tego najwy- bitniejszego obecnie znawcy leksyki prasłowian´skiej moglis´my z czasem wdroz˙yc´ sie˛ do samodzielnych badan´ z zakresu etymologii onomastycznej (i wia˛z˙a˛cej sie˛ z nia˛ apelatywnej). Ogromnie cenimy sobie moz˙liwos´c´ konsultowania z Nim osia˛gnie˛tych wyników i nasuwaja˛cych sie˛ propozycji. Dyskusje te, cze˛sto utrzymane w z˙artobli- wej tonacji, niejednokrotnie doprowadziły do skorygowania uje˛c´ błe˛dnych lub skie- rowały nas na trop rozwia˛zan´, które złoz˙yły sie˛ na ostateczna˛ wersje˛ pracy. Wielkim przez˙yciem było dla pisza˛cego te słowa asystowanie przy cze˛stych erupcjach poczu- 1. WPROWADZENIE 10 cia humoru Uczonego. Miał On tez˙ powaz˙ny wpływ na organizacje˛ pracy autora, dzie˛ki czemu moz˙liwe stało sie˛ ukon´czenie rozprawy w rozsa˛dnym, stosunkowo krótkim czasie. Jako kierownik Pracowni Je˛zyka Prasłowian´skiego Instytutu Slawistyki PAN udoste˛pnił takz˙e autorowi zbiory biblioteczne tej placówki oraz własny ksie˛gozbiór. Autor opraco- wania skorzystał takz˙e z pomocy i informacji innych osób zatrudnionych w Pracowni: dr Krystyny Herej-Szyman´skiej, dr Marioli Jakubowicz, dra Bogumiła Ostrowskiego, dra Zbigniewa Ruska, dra Władysława Se˛dzika, prof. dr hab. Marii Wojtyły. Praca nie mogłaby powstac´ bez z˙yczliwej pomocy pracowników Pracowni Topo- nomastycznej przy Instytucie Je˛zyka Polskiego PAN w Krakowie pod kierownic- twem prof. Kazimierza Rymuta, którzy umoz˙liwili autorowi w zasadzie nieograni- czony doste˛p do gromadzonych przez siebie zbiorów zapisów nazw miejscowych i wodnych oczekuja˛cych dopiero na publikacje˛. W pierwszym rze˛dzie musimy wy- mienic´ Panie dr dr Urszule˛ Bijak i Urszule˛ Wójcik oraz mgr Wande˛ Makule˛-Kosek, które pos´wie˛ciły nam chyba najwie˛cej uwagi. Dwie z wymienionych osób udoste˛pni- ły nam ponadto teksty swych niepublikowanych lub znajduja˛cych sie˛ dopiero w przygotowaniu rozpraw doktorskich pos´wie˛conych ojkonimii historycznego Ma- zowsza. Miło wspominamy równiez˙ pomoc ze strony znów prof. K. Rymuta, prof. prof. Aleksandry Cies´likowej i Marii Malec, dr hab. Barbary Czopek-Kopciuch, dr Rozalii Przybytek, mgr Elz˙biety Borysiak, mgr Iwony Nobis. Mozolne zmagania wy- mienionych osób z trudna˛ materia˛ onomastyczna˛, przy których przyszło nam mimo- wolnie asystowac´ z racji wizyt w Pracowni Toponomastycznej, stanowiły dla nas wielka˛ lekcje˛ pokory. Wykorzystalis´my owoce pracy innych osób, systematyzuja˛- cych zapisy historyczne nazw, zwłaszcza dr dr Aleksandry Galasin´skiej i Zofii Zier- hofferowej. Bardzo dobrze ułoz˙yła sie˛ współpraca z Pania˛ dr Henryka˛ Mól, która udoste˛pniła opracowywane przez siebie materiały K. Rymuta dotycza˛ce hydronimii dorzecza górnej Wisły. Autor mógł tez˙ skorzystac´ ze szczególnie obfitej biblioteki onomastycznej zgromadzonej w tej Pracowni. Wykorzystalis´my równiez˙ niepubliko- wane zbiory dialektologiczne Pracowni Słownika Gwar Polskich, udoste˛pnione nam przez Zespół pod kierownictwem prof. Jadwigi Okoniowej; szczególna˛ wdzie˛cznos´c´ winnis´my tu Pani dr Jadwidze Waniakowej. Wykorzystano szereg uwag poczynio- nych przez prof. dra hab. Jerzego Ruska, który zechciał uwaz˙nie przeczytac´ i sko- mentowac´ pierwotna˛ wersje˛ pracy. Publikacja pracy stała sie˛ moz˙liwa dzie˛ki inicja- tywie i pomocy dr hab. Haliny Mieczkowskiej. Korzystalis´my równiez˙ z pomocy – merytorycznej, „logistycznej” i technicznej – wielu innych osób. Musimy wymienic´ zwłaszcza p. Wande˛ Bogdalczyk, mgra Grze- gorza M. Chromika, mgra Wojciecha Sowe˛, mgra Artura Kowalika. Do wszystkich wymienionych osób kierujemy serdeczne słowa podzie˛kowania. Dzie˛kujemy Dyre- kcji Instytutu Filologii Słowian´skiej UJ za słowa pociechy, otuchy i zache˛ty. Wresz- cie pragniemy złoz˙yc´ podzie˛kowania osobom uczestnicza˛cym w pracach nad edycja˛ ksia˛z˙ki z ramienia wydawnictwa: pp. Marii Indyk, Edycie Podolskiej, Arturowi Cze- sakowi, Annie Wyrostek. 11 1. WPROWADZENIE Nie moz˙emy zapomniec´ o poszczególnych członkach naszej rodziny, zmuszonych z racji zamieszkiwania pod wspólnym dachem do cierpliwego tolerowania i zno- szenia zmiennych humorów badacza najstarszej warstwy nazewniczej ziem polskich. 1.2. CEL, ZAKRES I TERMINOLOGIA PRACY Głównym celem opracowania jest wyodre˛bnienie i analiza najstarszej warstwy nazewniczej ziem polskich (w granicach wczesnos´redniowiecznej Słowian´szczy- zny), nazywanej tez˙ warstwa˛ I. Warstwa ta moz˙e byc´ zdefiniowana jako grupa nazw miejscowych niemotywowanych na gruncie je˛zyków uz˙ywanych na tym obszarze w okresie s´redniowiecza i nowoz˙ytnos´ci, moz˙e byc´ wie˛c zdefiniowana równiez˙ w kategoriach chronologii absolutnej pocza˛tków tworza˛cych ja˛ nazw, odnoszonej te- raz do szeroko rozumianego okresu staroz˙ytnego. Taka definicja wymaga oczywis´cie szerszego omówienia. Dokumentacja pisana nazw polskich poza nielicznymi wyja˛tkami rozpoczyna sie˛ dopiero od XII w., nie moz˙na wie˛c próbowac´ wydzielac´ najstarszych nazw w oparciu o chronologie˛ ich pos´wiadczen´. Od epoki najstarszych zapisów dzieli je co najmniej siedem–osiem wieków nieprzerwanego istnienia podtrzymywanego przez tradycje˛ wyła˛cznie ustna˛. Chca˛c wyodre˛bnic´ najstarsza˛ warstwe˛ nazewnicza˛, musimy wie˛c oprzec´ sie˛ wyła˛cznie na kryteriach formalnych, czyli po prostu brzmieniu i budowie nazw. Poste˛powaniem naturalnym be˛dzie wydzielenie cezury czasowej, poza która˛ nie moga˛ sie˛gac´ nazwy niemotywowane na gruncie danego – znanego lub pewnie rekonstruowanego – systemu je˛zykowego. Dla ziem polskich cezura˛ taka˛ jest prze- łom staroz˙ytnos´ci i wczesnego s´redniowiecza, gdyz˙ 1o dokonuje sie˛ wówczas osta- teczna i definitywna slawizacja całos´ci ziem obje˛tych niniejszym opracowaniem (co nie wyklucza, iz˙ przynajmniej cze˛s´c´ jego mogła byc´ zasiedlona przez Słowian juz˙ wczes´niej), a zarazem wtedy tez˙ 2o ma miejsce rozpad je˛zykowej wspólnoty prasło- wian´skiej, pozwalaja˛cy do tego włas´nie czasu odnies´c´ system je˛zykowy rekonstruo- wany na podstawie zbiez˙nos´ci juz˙ wyodre˛bnionych je˛zyków słowian´skich. Zbiez˙- nos´c´ czasowa obu tych procesów jest oczywis´cie tylko cze˛s´ciowa, winna byc´ jednak powitana przez badacza jako wyja˛tkowo szcze˛s´liwa okolicznos´c´, umoz˙liwiaja˛ca po- wia˛zanie aspektu formalnego z chronologicznym. Moz˙na bowiem przyja˛c´, iz˙ nazwa miejscowa, terenowa lub wodna, jakiej nie udaje sie˛ zadowalaja˛co objas´nic´ s´rodkami tych je˛zyków historycznych, powstała albo w okresie wczes´niejszym, albo powstała w ramach innego systemu je˛zykowego. Ten jednak nie był uz˙ywany na naszym tere- nie po wskazanej cezurze, wspomniana włas´ciwos´c´ ła˛czy sie˛ z poprzednia˛. 1. WPROWADZENIE 12 Naturalnie, tak sformułowany pogla˛d nie ma charakteru absolutnego. Istnieje tu ryzyko popełnienia szeregu błe˛dów, a obrana metoda posiada pewne niedoskonało- s´ci. Mys´limy zwłaszcza o: 1o Moz˙liwos´ci przetrwania pewnych nie- lub przedsłowian´skich grup reliktowych jeszcze po wskazanej dacie, niewykrywalnych metodami stosowanymi w naukach historycznych. W naszym konkretnym wypadku dotyczy to zwłaszcza peryferii pół- nocno-wschodniej, której przeszłos´c´ rysuje sie˛ szczególnie niewyraz´nie z powodu braku z´ródeł pisanych oraz ubóstwa i ograniczen´ – archeologicznych. 2o Pewnych nieuchronnych lukach w naszej wiedzy dotycza˛cej stanu je˛zyków słowian´skich wczesnego s´redniowiecza. Znamy apelatywy, które w leksyce apela- tywnej w ogóle nie zostały utrwalone (w perspektywie ogólnosłowian´skiej lub pol- skiej), ale istniały tam niewa˛tpliwie jeszcze w s´redniowieczu. Niektóre spos´ród nazw wyodre˛bnianych jako przynalez˙ne do warstwy I mogły wie˛c powstac´ w s´redniowie- czu. Wydaje sie˛ wszak, z˙e skala tego zjawiska była stosunkowo niewielka. 3o Niemoz˙nos´ci odgraniczenia wczesnych nazw słowian´skich (np. „wczesnopra- słowian´skich”) od „przedsłowian´skich” sensu stricto, tj. przeje˛tych przez Słowian z innych systemów je˛zykowych – skoro jedynym kryterium jest brak motywacji w historycznych je˛zykach słowian´skich. 4o Be˛da˛cej odwrotnos´cia˛ sytuacji poprzedniej niemoz˙liwos´ci identyfikacji niektó- rych (hipotetycznych) nazw rodzimych powstałych przed wskazana˛ cezura˛; o ile znajduja˛ one motywacje˛, musza˛ byc´ zaliczone do warstwy II. Z tym problemem do- tychczas nie potrafimy sobie poradzic´ w całej onomastyce. 5o I oczywis´cie stałym mankamencie badan´ onomastycznych, polegaja˛cym na niesprawnos´ci warsztatowej badacza, istnieniu niemoz˙liwych do przewidzenia z nie- regularnych przekształceniach tworzywa nazewniczego, a takz˙e przedhistorycznej (z punktu widzenia dokumentacji nazwy) deformacji materiału onomastycznego, oraz asymilacji nazw substratowych do rodzimych, zacieraja˛cych całkowicie ich pierwotne brzmienie. Ta ostatnia uwaga odnosi sie˛ oczywis´cie do wszystkich dotych- czasowych i przyszłych badan´ onomastycznych. Ogólnie jednak sa˛dzimy, iz˙ wszystkie te ograniczenia nie wykluczaja˛ sensowno- s´ci podejmowanego przedsie˛wzie˛cia, a wyodre˛bniona i cze˛s´ciowo choc´by zinterpre- towana warstwa I niesie ze soba˛ powaz˙ne wartos´ci poznawcze. Alternatywa˛ dla ni- niejszego uje˛cia byłoby chyba tylko całkowite zrezygnowanie z refleksji nad najstar- szym nazewnictwem polskim, co w konsekwencji zmuszałoby do całkowitego zanie- chania badan´ nazewniczych, których przeciez˙ nie da sie˛ prowadzic´ bez rozstrzygnie˛- cia pytania o istnienie lub nieistnienie nawia˛zan´ etymologicznych danej nazwy, a w tej ostatniej sytuacji – równiez˙ o jego przyczyny. Nie znaczy to oczywis´cie, z˙e wszystkie stare nazwy uda sie˛ zinterpretowac´ w sensie etymologicznym i słowo- twórczym. Przeformułowanie problemu najstarszej warstwy w niniejszej pracy miało tez˙ na celu uczynienie tego poje˛cia najbardziej sensownym i przydatnym, umoz˙liwiaja˛cym 13 1. WPROWADZENIE uzyskanie maksymalnej s´cisłos´ci wypowiadanych sa˛dów i optymalne wykorzystanie potencjału moz˙liwych do zastosowania metod. Z tego wzgle˛du w pracy niniejszej staramy sie˛ unikac´ rozpowszechnionego obecnie szafowania terminem „przedsło- wian´ski” w odniesieniu do nazw spełniaja˛cych kryteria zaliczenia ich do warstwy I. Proceder taki szedłby zbyt daleko; nie ulega wa˛tpliwos´ci, iz˙ je˛zyki słowian´skie w po- staci rekonstruowanej dla wczesnego s´redniowiecza sa˛ produktem długotrwałej ewo- lucji wykraczaja˛cej znacznie wstecz poza schyłek staroz˙ytnos´ci. Jest całkiem pewne, z˙e ich poprzednik rozwojowy np. w r. 1 n. e. dysponował leksyka˛ i moz˙e nawet mo- delami słowotwórczymi całkowicie zanikłymi i martwymi np. w 400 lub 500 r. n. e. Zjawisko odnawiania leksyki apelatywnej i ewolucji systemu morfologicznego jest w przypadku je˛zyków z˙ywych fenomenem panchronicznym, zachodzi zawsze i wsze˛dzie, co nalez˙y uznac´ za jeden z głównych aksjomatów lingwistyki historycz- nej. Z drugiej strony wiadomo, iz˙ pewne elementy zanikłe w warstwie apelatywnej moga˛ konserwowac´ sie˛ w toponimii. Wynika sta˛d moz˙liwos´c´ błe˛dnej, opieraja˛cej sie˛ jedynie na braku motywacji historycznej interpretacji niektórych wczesnych nazw prasłowian´skich. Niebezpieczen´stwa tego unikne˛libys´my oczywis´cie, synchronizu- ja˛c wspomniana˛ cezure˛ czasowa˛ z pocza˛tkami napływu Słowian na badane teryto- rium. Autor niniejszej pracy wbrew dos´c´ ostatnio agresywnym głosom podnosza˛cym sie˛ zwłaszcza w Polsce nie uwaz˙a jednak, by dotychczasowe wyniki badan´ nauk hi- storycznych upowaz˙niały do zaje˛cia takiego stanowiska. Zakres terytorialny opracowania tworzy obszar Polski z wyja˛tkiem terenów za- mieszkałych w s´redniowieczu przez Bałtów. Koniecznos´c´ abstrahowania od tych ob- szarów wynikła ze zbyt niskiego stanu wiedzy o autochtonicznych na tym terenie je˛- zykach zachodniobałtyckich (uniemoz˙liwiaja˛cego zastosowanie metody opracowa- nia obranej dla pozostałych cze˛s´ci ziem polskich), a takz˙e brakiem wystarczaja˛cej kompetencji bałtystycznej autora. Granica ta pokrywa sie˛ zasadniczo z północna˛ gra- nica˛ Mazowsza, wielokrotnie opisywana˛ w s´redniowiecznych z´ródłach historycz- nych. W pracy niniejszej granica ta ma charakter dos´c´ płynny; dołoz˙ono jedynie sta- ran´, by w obre˛bie naszego terytorium nie znalazły sie˛ tereny charakteryzuja˛ce sie˛ ma- sowym wyste˛powaniem nazewnictwa zachodniobałtyckiego. Zakres przedmiotowy niniejszego opracowania omówiono w naste˛pnym podroz- dziale. W warstwie terminologicznej nie wprowadzamy istotnych innowacji. Jedyna˛ jest uz˙ywany bardzo cze˛sto w cze˛s´ci słownikowej termin „gniazdo” lub „gniazdo na- zwy”. Jest to poje˛cie zbiorcze, które – na podobien´stwo gniazda słowotwórczego – obejmuje dana˛ nazwe˛ (o której gniez´dzie mówimy) i inne nazwy od niej pochodne. Obiekty nosza˛ce nazwy tworza˛ce gniazdo musza˛ ponadto pozostawac´ w wyraz´- niejszym styku terytorialnym, nie obejmuje ono bowiem nazw przeniesionych. W tym znaczeniu termin „gniazdo”, choc´ byc´ moz˙e uz˙yty juz˙ wczes´niej, nie zyskał dota˛d szerszego rozpowszechnienia, nie ma tez˙ innego terminu na okres´lenie takiego 1. WPROWADZENIE 14 fenomenu. Nalez˙y zdecydowanie odróz˙nic´ go od terminu „gniazdo” (np. „gniazdo Wisły”), uz˙ywanego np. przez Rozwadowskiego. Terminów „lekcja” i „literacja” staramy sie˛ uz˙ywac´ w sensie zaproponowanym przez Ban´kowskiego (1985b, 1–2). Unikamy natomiast terminu „skrypcja”, który zdaniem naszym trudno zdefiniowac´1. Inne terminy uz˙yte w pracy zostały przeje˛te ze starszej (ale moz˙liwie najs´wiez˙- szej) polskoje˛zycznej literatury je˛zykoznawczej i onomastycznej. 1.3. METODA OPRACOWANIA Aby najlepiej zrealizowac´ załoz˙one cele, weryfikacje˛ rozpocze˛lis´my od zgroma- dzenia korpusu nazw, podejrzewanych w starszej literaturze o pochodzenie archaicz- ne lub przedsłowian´skie, zwaz˙aja˛c na to, czy twierdzenia te umoz˙liwiałyby zalicze- nie tych nazw do naszej warstwy I. Ograniczylis´my sie˛ do prac dwudziestowiecz- nych (lub starszych, takich jednak, których tezy podtrzymano w pracach dwudziesto- wiecznych), publikowanych ponadto w wydawnictwach o charakterze naukowym (zastosowanie tego ostatniego kryterium w praktyce nie nastre˛cza wbrew pozorom znaczniejszych trudnos´ci). Poza tym zastosowalis´my kilka ograniczen´ o charakterze formalnym i merytorycznym, pozwalaja˛cym na lepsza˛ selekcje˛ uwzgle˛dnianego mate- riału. Najwaz˙niejszym jest abstrahowanie od licznych zwłaszcza w pracach E. Kuchar- skiego toponimów wywodzonych przez autorów od nazw osobowych. Przyczyna te- go jest dos´c´ oczywista: pochodzenie nazwy osobowej nie przesa˛dza o przynalez˙nos´ci je˛zykowej i etnicznej uz˙ywaja˛cej jej osoby, a zarazem nazwa ta we˛druje wraz z jej nosicielem, w przeciwien´stwie do pozostaja˛cych na miejscu toponimów. Reguła ta jest powszechnie uznana. Dalej, nie analizowalis´my zupełnie nazw z gniazda dery- wowanych od formy podstawowej przy uz˙yciu rodzimych sufiksów. Mimo iz˙ w nie- których pracach sa˛ one uwzgle˛dniane i mapowane (dla tendencyjnego powie˛kszenia liczby sugerowanych przykładów), bezwartos´ciowos´c´ takiego materiału dla posta- wionych celów jest oczywista. Sprawdzenia, czy jakas´ nazwa spełnia ten warunek (jest derywatem rodzimym od innej nazwy z gniazda) dokonano niejako „poza” ni- niejsza˛ praca˛. Oczywis´cie nie uwzgle˛dniono nazw pozapolskich, nawet jes´li znalazły sie˛ w pracach operuja˛cych przede wszystkim materiałem polskim (Kucharski, Orioł). Z prac M. Rudnickiego pomine˛lis´my wszystkie nazwy uwaz˙ane przez autora za ro- dzime, nawet jes´li z wypowiedzi autora wynikac´ miała przedhistoryczna, staroz˙ytna si11 To, co obiektywnie napisał, czy to, co chciał napisac´? 15 1. WPROWADZENIE metryka tych nazw. Oto wykazy najwaz˙niejszych pominie˛c´ (wraz z nazwami poza- polskimi): Kucharski 1928: Hajsyn´, Human´ (str. 33); Kobryn´ (39); Rutki-Begny (47); Ponia- nowo (48). Kucharski 1930a: Likiec´ (183); Miez˙yniec, Gdeszyce, Czyszki, Z˙rotowice (185); Hujsko (185–6); Pac´kowice, Niz˙ankowice, Buchta (186); Gerusy, Harusy, Wyzdz˙yce (187); Lucyna (189); Turopin (190); Swe˛dniów, Szonów (191); Tychy, Tychów, Gry- bów, Gierów, Gieraszów, Mokowice, Mokotów (192); Szwaratowice, Szwarucino, Gole˛dzinowo, Szeligowo, Jaskociel (193). Kucharski 1930b: Podhale, Stynawa, Piskawa, S´wica, Tuchla, Heczka, Hyczowa, Wełdziz˙ (376); Perehin´sko (376–7); Wólkan, Grofa, Rechy, Leorda, Howerla (377); Irpen´, Worsyn´, Gurły, Kiwercy, Bobły, Szyłpaki, Tauriw, Plaucza, Opryszowce, Lu- biertów, Kwierama (378); Łanczyn (378); Narojst (380); Ristawie, Tajkury (383); Chorzepin (382–3); Z˙nin (383–4); Charzewo, Charzewice, Charzyny, Charzykowo (384); Chorzów (385); Datyn´, Datynie (386); Wołyn´, Wos´wieca, Pustomyty, Chrusno (387); Kropusz, Powsino, Skidzin, Monowice, Moniakowice (388); Muniaczkowice, Moniaki, Monice, Moniówka, Moniochy, Moniuszki, Mon´ki, Mon´kinie, Nidek, Z˙ygo- dowice, Kurdwanów (389); Balin´ce, Balicze, Balina, Balanie˛ta (391); Regów, Ra- dwanowice, Be˛dusz (392); Łagisza, Łaguszew, Łaguszów, Gawszyce, Gosan´, Gosie, Gusin (393); Rycza (395); Z˙ełdec, Makocice (397); Beszcze (400). Wszystkie te nazwy Kucharski wywodził z przedhistorycznego german´skiego lub bałtyckiego. Z Orioła (1997) pomine˛lis´my: Durand, Dwini, Jagunia/Jagonia, Kand, Kownat- ka itd., Linawa/Linau, Marun´ka/Maruszczak, Mroz˙yca, Narewka, Narwica, Nart/Na- rty, Mała Notec´, Górna Notec´, Nurczyk, Obrzyca, Jez. Ołobockie, Opusta, Paniusza, Pełtew, Pewlica, Pulmo, Retecza/Reteczin, Jez. Ryn´skie , Sanna, Smerdoch, Z˙azawka. Trudny problem stanowiła szeroko rozumiana Białostocczyzna, gdzie wyste˛puja˛ datuja˛ce sie˛ z niedawnej przewaz˙nie przeszłos´ci liczne nazwy litewskie (Kondratiuk 1985). Zdecydowano sie˛ na pozostawienie tego terenu w ramach terytorialnych ni- niejszego opracowania, abstrahowano jednak od tych toponimów, dla których zapro- ponowano przekonuja˛ce etymologie litewskie. Analizowano jedynie nazwy, głównie zreszta˛ wodne, które mimo umieszczenia ich ws´ród bałtyckich nie otrzymały zda- niem naszym zadowalaja˛cych objas´nien´ operuja˛cych materiałem litewskim (Liza, Si- dra, Sokołda, Strabla). Nie analizowano tez˙ nazw, których etymologiom litewskim moz˙na przeciwstawic´ nie mniej przekonuja˛ce etymologie słowian´skie. Pominie˛to na- zwy dorzecza Niemna Łosos´ne˛ (uwaz˙ana˛ za kalke˛ litewskiego wariantu Lašišìne˙), S´wisłocz (bo zachodzi podejrzenie przeniesienia nazwy z dorzecza Dniepru) oraz Nietupe˛ (etymologia cze˛s´ci rdzennej u Kondratiuka nie przekonuje, ale nazwa jest niewa˛tpliwie złoz˙eniem z drugim członem litewskim). Podobnie, dla peryferii pd.- zach. pominie˛to przedsłowian´skiego pochodzenia nazwy Łaba, Metuja i Izera, ocie- raja˛ce sie˛ o terytorium polskie. Sa˛ to albo rzeki płyna˛ce na przestrzeni kilku km przez 1. WPROWADZENIE 16 obszar polski, albo stanowia˛ce granice˛ w swym najwyz˙szym biegu, ich nazwy nalez˙a˛ wie˛c bez reszty do toponimii Czech (Łaba takz˙e Niemiec) i tam tylko powinny byc´ uwzgle˛dniane. Nazwy te powstały i były przekazywane dalej z pewnos´cia˛ wyła˛cznie w ich dolnych lub s´rodkowych biegach. Waz˙nym brakiem pracy jest całkowite pominie˛cie materiału prezentowanego przez W. Brauera (1983; 1988), którego cze˛s´c´ przynajmniej miała zdaniem autora sie˛gac´ jeszcze staroz˙ytnos´ci. Moz˙na wprawdzie spierac´ sie˛, czy wartos´c´ merytorycz- na tych zestawien´ jest rzeczywis´cie niz˙sza od wielu innych analizowanych przez nas szczegółowo, sytuacja ta jest jednak jakos´ciowo odmienna od tamtych. W przeci- wien´stwie do prac Kucharskiego czy Orioła, omawianych zdawkowo ba˛dz´ w ogóle dota˛d nie komentowanych w sposób kompetentny, prace Brauera spotkały sie˛ z szybka˛ reakcja˛, w której nie tylko odmówiono im jakiejkolwiek wartos´ci naukowej (Hinze), ale równiez˙ przytoczono w zasadzie wszystkie uwzgle˛dnione przykłady i przedstawiono interpretacje˛ włas´ciwa˛ lub choc´by odesłano do innych opracowan´ przynosza˛cych taka˛ interpretacje˛. W recenzjach Udolpha i Hinzego sa˛ wprawdzie róz˙ne momenty niewyjas´nione lub dyskusyjne, nie zmuszaja˛ nas one jednak do prze- cia˛z˙ania pracy materiałem (przeszło stu nazw) interpretowanym w okres´lony sposób przez jednego tylko autora (skandalicznie entuzjastyczna˛ recenzje˛ Toporowa (1983c) moz˙emy tu równiez˙ pomina˛c´). Pogla˛dy Brauera cytujemy jedynie przy okazji nazw zaliczanych do niesłowian´skich równiez˙ przez innych autorów. W stosunku do pierwotnej wersji pracy niniejsza została zuboz˙ona o hasła opra- cowane wyła˛cznie na podstawie spekulacji E. Kucharskiego (1928; 1930a; 1930b), Labudy (1979) i Orioła (1989; 1991; 1997). Autorowi pozostawiono ok. trzech tygo- dni na skrócenie pracy z pierwotnych ok. 1500 stron maszynopisu znormalizowane- go do ok. 900. Skrócenie pracy zostało wymuszone przez wydawce˛, a taki, s´cis´le „merytoryczny” charakter skrótu wydał sie˛ nam najwłas´ciwszy2; nie chcielis´my osz- cze˛dzac´ ani na dokumentacji, ani na dyskusji. Przyczyniło sie˛ do to redukcji obje˛tos´ci o ok. 40 . Opuszczono hasła Bacze, Baczki, Bale, Balin, Barycz, Baunau, Besko, Be˛czarka, Be˛dzin1, Be˛wół, Bibice, Biórków, Bóbr, Burkaty, Burletka, Ceranów, Chobienia, Chomia˛z˙a, Chorchosy, Chorkówka, Cianowice, Ciechorzyn, Ciechrz, Ciemniewo, Ciewlejowice, Cisia Wola, Cisie, Cis´wica, Ciz˙wica, Cychry, Cyndaty, Cywino, Czmon´, Czułów, Czuszów, Czyz˙yny, Darczyce, Desznica, Deszno, Demb- lin, De˛be, De˛blin, Dorbozy, Dozin, Draczowice, Dra˛ginia, Dre˛szew, Dubica, Dubie, Dubien´sko, Dubin, Dubinek, Dubona, Dunino, Dunosy, Dun´kowice, Dynguny, Ga- warzec, Geltendorf, Giecz, Giegowice, Giełzów, Gierszczyzna, Glew, Golub, Goła- sza, Gołubie, Gortaty, Gorzupia, Gowarczów, Gruszów, Gucin, Gumino, Gumowo, Guty, Gürgwitz, Hodwisznia, Hruszowice, Irza˛dze, Jaczów, Jaksmanice, Jarluty, Jar- typory, Jawczyce, Jaz´w-, Jelcza, Jerka, Jeruzal, Jes´mianów, Jowcze, Kacice, Kaim, Kaimów, Kalwy1, Kampinos, Kanigowo, Kargoszyn, Karwin, Kawiory, Ka˛piele, si22 Takie rozwia˛zanie było zreszta˛ sugerowane wprost przez jedna˛ z osób opiniuja˛cych prace˛ do druku. 17 1. WPROWADZENIE Kielcz, Kiem, Kietrz, Kikoły, Kikół, Kiniki, Kluki, Klukowo, Kolanowice, Komsin, Korchiny, Korchowice, Korchów, Korczyn, Korczyna, Korpysy, Krauszów, Krysk, Kucły, Kukarzewo, Kukowo, Kurnospi, Legnica, Lelice, Ligowo, Lusopole, Lusza- wa, Luszewo, Luszowice, Łaganów, Łagów, Łapsze, Łapszowa, Łapszów, Ławy, Ła˛cko, Ła˛kta, Łusie, Margasze, Margaszka, Margole, Margonin, Marki, Masłomia˛- ca, Mierczysko, Młoszowa, Modyn´, Moskorzew, Naruszewo, Nieszawa, Norowa, Oble, Obrwinów, Obsza, Ochla, Odrowa˛z˙, Olewin, Olkusz, Ołdaki, Ołe˛kta, Opypy, Optyn, Orpelów, Orwa˛g, Otfinów, Otre˛busy, Otryt, Paczółtowice, Panie Jezioro, Pa- niowy, Panirola, Panigródz, Pan´, Pan´cza, Pan´ka, Parszowice, Pczyn´ski Potok, Pe˛sy, Pikulice, Plusy, Plus´wica, Płoki, Płusy, Pojawie, Połazie, Pomroz˙yce, Poniat, Ponia- towo, Poniaty, Ponice, Poniec, Ponin, Porza˛dzie, Pracze, Przebieczany, Psina, Pszen´, Ptowo, Rajszew, Ransern, Rapocice, Rapocin, Raszków, Raszowo, Raszów, Raszy- ce, Raszyn, Ratowa, Ratowice1, Ratowice2, Rogienice, Rogotworsk, Rokiszki, Roz- wadza, Roz´wienica, Rumunek, Ruszcza, Ruszowice, Ruszów, Rycza, Ryczów, Ry- czydół, Ryczywies´, Ryczywół, Rzakta, Rzemie˛dzice, Sadłowo, Sadły, Samokle˛ski, Sawin, Setropie, Se˛derki, Siasty, Sidzina, Sihl-, Skierdy, Słon´czewo, Smoniowice, Sobienie, Sowa, Stabłowice, Steklna, Sudragi, Sulbiny, Swarze˛dz, Szarbia, Szasty, Szawele, Szczaw-, Szczerez˙, Szonów, Szówsko, Szum, Szwelice, Szyce, Szymano- wice, S´ lasy, Tochołów, Torzeniec, Tre˛bki, Trutowo, Tucze˛py, Tupadły, Tyszki, Uchylsko, Udórz, Udrycze, Warchoły, Warlów, Warpechy, Warpie, We˛drynia, We˛- z˙erów, Wilchta, Wilke˛sy, Wiskitki, Wiskitno, Włodowice, Wohin´, Wołomin, Wtel- no, Wudzyn´, Wygiełzów, Wyry, Wyrzyki, Wyskitna, Wywła, Zanie, Zarszyn, Ze- grze, Zelczyna, Zobyn´, Zwardon´, Zynie, Z˙ eran´, Z˙ erzen´, Z˙ nin, Z˙ ochy, Z˙ ołynia, Z˙ ych- cice (Kucharski), Bojan, Boryn´, Cherka, Chylonia, Czartowice, Dołba, Gatno, Ge- meler Seefliess, Giełdon, Gobrowo, Gubel, Identorna, Imienie, Kartowo, Kaszuba, Kicz, Kiszewa, Kła, Kokwino, Kotla, Kronowo, Linia, Liszka, Loskune, Łapino, Łemno, Memino, Milwino, Młosino, Motowe˛ze, Musturka, Muzawa, Muz˙a, Nawcz, Nedbuz˙, Niesobie, Nietrzyca, Nistrona, Nynkowy, Ows´nica, Palgosz, Pazar, Pelanki, Pelsawa, Pełk, Peplin, Pieleszewo, Pogódki, Pomysk, Porrango, Prusina, Prusowni- ca, Psale, Puc, Raj, Ramleje, Ryja, Ryndvie, Ryszka, Sartawice, Sidwe, Silnica, Si- nowa, Słon´ca, Somonino, Sta˛ga, Sta˛z˙ki, Steklno, Swianowo, Sylczno, Szoryca, Szymk, S´ lepe, S´ miechowo, Taran, Tlen´, Tobela, Trechel, Trynka, Tulk, Walewka, Warznica, Wa˛tpie, We˛da, Wincentowo, Wyspowo, Wytrych, Zblewo (Labuda), Ada, Balinianka, Banna, Berewa, Beska Rzeka, Bieszcza, Borucin, Borucin´skie, Borucza, Brzuno, Bulinka, Burda, Butorzy, Butra, Byton´, Czercze, Dalamin, Danielka, Deka, Domonie, Duraj, Dury, Dydnia, Dysza, Dzian, Dzianisz, Dziedno, Dzwonny Rów, Dz˙unie, Galina, Dz´wina, Gdola, Gduna, Gdyczyna, Gostuda, Gostusza, Gubel, Ho- zanna, Janduła, Jaskuła, Kalwaria, Kalwy2, Kasina, Kawna, Kawnyj, Kineta, Kle- wiec, Klewiotka, Knajka, Knapica, Knapizna, Kniewo, Kniaski, Kotara, Kotarny, Koterza, Krerowski Rów, Kryry, Kuliska, Kurp, Leluta, Leta, Linda, Linowo, Lu- ktyk, Łobz˙onka, Łosonia, Mada, Madej, Malawa, Malwina, Małanka, Maława, Mar- 1. WPROWADZENIE 18 gesz, Marien-See, Maruszka, Marynia, Maryta, Maskalis, Medyndok, Medynia, Me˛- kwa, Mielenko, Milen´, Minik, Minikowo, Minko, Mirotka, Mirusze, Miruszka, Mod- ła, Modra, Modre Wody, Modrze, Moorwasser, Morawa1, Morawa2, Morzyna, Mo- skawa1, Moskawa2, Moskowo, Mozaika, Nagoszyn, Naranka, Nart, Nidka, Niegutka, Niemonica, Nizia, Obrowiniec, Okniska, Ołobok2, Opawa2, Opusta, Ordon, Osa2, O- ska, Osowo, Os´na, Ozanna, Pani, Paniewo, Panna1, Peda, Pisa2, Podeloling, Ponare˛- ka, Puronket, Rawka, Regulka, Regulska, Reta, Riwa, Rynwy, Rytytunia, Rzekta, Sawina, Seluble, Sietesza, Sietnica1, Sietnica2, Sitnica, Sitno, Sitol, Smerdech, Smu- kawa, Sołokija, Stobna, Stobnica1, Stobnica2, Sumino, Symak, Szczar, Szukaj, Szy- szyna, S´ rubita, S´ widry, Taba, Tobołka, Toboły, Ujsoła, Ulanka, Ulga, Ulimia, Wale- ria, Wanda, Wara, Warszyn, Warwas, Werdała, Widory, Wielen´, Wielga, Wodra, Wyrwa, Zwina (Orioł). Hasła Orioła wymagałyby jednak – ze wzgle˛du na ich, z˙e tak sie˛ wyrazimy, aktualnos´c´ – odre˛bnej polemiki. Dysponujemy jednak przygotowanymi do druku opracowaniami tych haseł. Naj- ciekawsze obiecujemy sobie opracowac´ monograficznie; pierwszy krok w tym kie- runku został juz˙ uczyniony (autor, w druku). Nie zdołalis´my uwzgle˛dnic´ wielu nowszych prac, spos´ród których wymieniamy zwłaszcza ksia˛z˙ki Dumy (1999) i Rymuta (2000). Wykorzystalis´my je tylko cze˛s´cio- wo, nie zdołalis´my opracowac´ nowych haseł opartych tylko na przedstawianych tam hipotezach. Prawie wszystkie znalazłyby sie˛ zreszta˛ ws´ród nazw zweryfikowanych negatywnie (Lubusza, Oderny, Gostomia, Licia˛z˙a, Udórz, Zdynia itp.). Autor dokonał oczywis´cie analizy całos´ci znanego mu materiału toponomastyczne- go, działo sie˛ to jednak „poza” niniejsza˛ praca˛. Do pracy dodano jedynie hasła zawie- raja˛ce nazwy nie uwzgle˛dniane przez starszych badaczy, ale których zdaniem na- szym nie uda(je) sie˛ zadowalaja˛co zinterpretowac´ slawistycznie i polonistycznie ani obecnie, ani w przyszłos´ci. Jest ich stosunkowo niewiele, a selekcja była tu prowa- dzona w sposób szczególnie rygorystyczny. *** Zagadnienia metodyki analizy materiału onomastycznego sa˛ dobrze znane w lite- raturze i przynajmniej werbalnie dos´c´ powszechnie uznawane. Przypomnijmy jed- nak, jakiej procedury wymaga wyprowadzenie wniosku o braku motywacji danej na- zwy; wskaz˙my tez˙ pewne dodatkowe załoz˙enia, jakie czulis´my sie˛ w obowia˛zku przyja˛c´ dla uzyskania maksymalnie wiarygodnych wyników analizy. Badacz przyste˛puja˛cy do analizy dota˛d nie opracowanej nazwy ustala wpierw naj- starsze uchwytne brzmienie fonetyczne, oraz – w sposób zasadniczo niezalez˙ny – charakterystyke˛ gramatyczna˛ (rodzaj, typ fleksyjny, liczbe˛). Zalicza ja˛ naste˛pnie do jednego z wyste˛puja˛cych na danym terytorium typów formalnych nazw, powstaja˛- cych w obre˛bie historycznego systemu je˛zykowego. Poszukuje takz˙e moz˙liwos´ci 19 1. WPROWADZENIE bezpos´redniego zestawienia z jakims´ apelatywem obecnym w tym je˛zyku i dysponu- ja˛cym znaczeniami usprawiedliwiaja˛cymi jego wysta˛pienie w funkcji nazwy miej- scowej. O ile nazwa mogłaby zostac´ zaliczona do jednego ze wspomnianych typów, badacz wyodre˛bnia charakterystyczny dla tej kategorii afiks i poszukuje nawia˛zan´ etymologicznych w obre˛bie leksyki apelatywnej i/lub onomastycznej (antroponi- mia). Czasem w podobny sposób udaje sie˛ wyprowadzic´ nazwe˛ od innej zafiksowa- nej w pobliz˙u nazwy własnej. Dopiero przy braku wyrazistych znamion przynalez˙no- s´ci do tych typów uzasadniona jest analiza próbuja˛ca wyróz˙nic´ w nazwie rzadsze i mniej typowe formanty słowo- lub nazwotwórcze. Musza˛ one jednak znajdowac´ odpowiedniki w obre˛bie apelatywów. Podobnych kryteriów trzymał sie˛ równiez˙ autor niniejszej pracy. Przy rozwaz˙aniu moz˙liwos´ci archaicznego pochodzenia bralis´my jednak pod uwage˛ takz˙e inne czyn- niki. Jasne jest, z˙e nazwa dziedziczona z odległych czasów musiała istniec´ równiez˙ w s´redniowieczu, a zatem powinna ujawniac´ sie˛ w z´ródłach s´redniowiecznych reje- struja˛cych toponimie˛ danego obszaru. Brak starszych zapisów traktowano – oczywi- s´cie w zalez˙nos´ci od regionu i jakos´ci jego z´ródeł – jako waz˙ny argument przeciwko archaicznej metryce nazwy, choc´ naturalnie nie traktowano go zbyt sztywno. Sytu- acje takie sa˛ moz˙liwe i pos´wiadczone w toponimii polskiej, zwłaszcza w hydronimii. Drugim wymogiem jest moz˙liwos´c´ przyporza˛dkowania nazwy jakiemus´ waz˙nemu obiektowi geograficznemu, którego ranga była w stanie zapewnic´ kontynuacje˛ na- zwy na przestrzeni stuleci. Były to przede wszystkim wie˛ksze rzeki (najwie˛cej przy- kładów), z reguły o długos´ci powyz˙ej 10 km, jeziora, zwłaszcza najwie˛ksze, duz˙e ob- szary bagienne, punkty widokowe i wysokos´ciowe, łan´cuchy górskie. Wyja˛tkowo tylko punkty osadnicze lub „strefy zamieszkania”. Nazwy zaliczano do warstwy I, jes´li 1o brak było moz˙liwos´ci sformułowania spójnej etymologii rodzimej (niemoz˙liwos´c´ analizy słowotwórczej lub wskazania etymonu), a jednoczes´nie 2o wchodza˛ca w gre˛ nazwa miała dobra˛ dokumentacje˛ (prawie zawsze sie˛gaja˛ca˛ s´redniowiecza) i 3o moz˙na było przypisac´ ja˛ jakiemus´ waz˙- nemu obiektowi terenowemu. Sformułowane warunki odbiegaja˛ nieco od głos´nych swego czasu (Borek 1983, 350; Popowska-Taborska 1991a, 45–6) „kryteriów rodzimos´ci hydronimów” L. Bed- narczuka. Według nich, nazwy rodzime sa˛ przejrzyste etymologicznie i słowotwór- czo oraz znajduja˛ odpowiedniki w innych cze˛s´ciach Słowian´szczyzny (Bednarczuk 1973, 22). Najmniej szcze˛s´liwie sformułowano tu warunek trzeci, jest bowiem oczy- wiste, z˙e nazwy tworzone od lokalnego apelatywu lub oryginalnej nazwy osobowej mimo niekwestionowanie rodzimej proweniencji nie znajda˛ odpowiedników poza danym obszarem, a zarazem odpowiedniki te wysta˛pic´ moga˛ i w przypadku nazw substratowych. Takz˙e dodatkowe kryterium w postaci „odpowiedników na terenie pierwotnie niesłowian´skim” moz˙e okazac´ sie˛ zawodne (derywaty od równolegle dziedziczonych apelatywów pochodzenia ie. itd.). W niektórych wypadkach brakuje wyrazistej motywacji, ale brakuja˛cy apelatyw czy nazwa (osobowa) moga˛ byc´ dos´c´ 1. WPROWADZENIE 20 łatwo i pewnie zrekonstruowane. Rekonstrukcje˛ taka˛ uwaz˙amy za dopuszczalna˛ i wskazana˛, o ile nie napotyka ona na trudnos´ci stricte etymologiczne (kwestia moty- wacji na poziomie apelatywnym). Najwaz˙niejszy jest argument odwołuja˛cy sie˛ do strony słowo- lub nazwotwórczej. Istnieje jeszcze zagadnienie, jakie s´rodki słowo- lub nazwotwórcze moga˛ byc´ u- znane za produktywne w warstwie II, tzn. głównie w historycznych je˛zykach sło- wian´skich i w polskim. Zagadnienie to lez˙y cze˛s´ciowo poza onomastyka˛. Ogólnie moz˙na stwierdzic´, z˙e za produktywne uznamy te s´rodki słowotwórcze, które moz˙na wyodre˛bnic´ w leksyce masowo pojawiaja˛cej sie˛ w danej epoce, lub choc´by zastoso- wane w derywacji od podstaw, które dopiero wówczas weszły do je˛zyka. Kieruja˛c sie˛ tymi kryteriami, moz˙emy łatwo wyodre˛bnic´ te modele słowotwórcze, które za- chowywały z˙ywotnos´c´ u schyłku okresu prasłowian´skiego, lub powstały jeszcze póz´niej. Wie˛kszos´c´ z nich (o ile nie wszystkie) zarejestrowano w monograficznych opracowaniach słowotwórstwa prasłowian´skiego (Honowska 1960; Sławski 1974; 1976; 1979; Vaillant 1974; Varbot 1984; Bernsztejn 1985) lub podobnych opracowa- niach „synchronicznych” dla je˛zyka polskiego, czy wreszcie bardziej ambitnych pol- skich gramatykach historycznych. Dla przykładu stwierdz´my, z˙e w interesuja˛cym nas okresie całkowicie martwy był juz˙ proceder apofonii jakos´ciowej i ilos´ciowej w derywacji imiennej. Fakt ograniczania sie˛ takich derywatów niekiedy do jednego tyl- ko je˛zyka słowian´skiego nie ma z˙adnego znaczenia wobec tego, z˙e proces ten nie został stwierdzony w derywatach od zapoz˙yczen´ obcych do słowian´skiego, przeje˛tych u schył- ku staroz˙ytnos´ci i w pocza˛tkach wczesnego s´redniowiecza. Zachowywał on produktyw- nos´c´ – utrzymana˛ zreszta˛ w ograniczonej formie po dzis´ dzien´ – jedynie w derywacji czasowników niedokonanych i cze˛stotliwych na *-ati, *-ajo˛, ska˛d ewentualnie mógł- by byc´ przenoszony do derywatów imiennych. Innym zjawiskiem nie wyste˛puja˛cym juz˙ w słowotwórstwie apelatywnym był proces tzw. derywacji prymarnej – derywacji dokonywanej sufiksami rozpoczynaja˛cymi sie˛ na spółgłoske˛. Wyja˛tek stanowiły two- rzone do dzis´ hipokorystyki, głównie imienne (formanty -ch, -sz, -s´ itp.). Bardzo waz˙nym załoz˙eniem przyje˛tym w niniejszej pracy jest przekonanie o nie- istnieniu w toponimii polskiej przed XV w. (cezura oczywis´cie orientacyjna) nazw miejscowych (i wodnych) równych antroponimom. Pogla˛d ten był wypowiadany w zbliz˙onej postaci juz˙ wczes´niej, spotykał sie˛ takz˙e z krytyka˛. Krytyka taka nie jest jednak przekonuja˛ca. Cze˛s´c´ przytaczanych przykładów dopuszcza odmienna˛ inter- pretacje˛ (np. kujawski Szarlej ( Szarleje?) nie musi byc´ równy motywuja˛cemu an- troponimowi, lecz stanowic´ derywat dzierz˙awczy na *-je lub nazwe˛ rodowa˛). Naj- wie˛ksze znaczenie posiada dla nas fakt, iz˙ nie przypominamy sobie3 ani jednego przykładu toponimu równego dwuczłonowemu imieniu słowian´skiemu na twarda˛, który byłby nalez˙ycie udokumentowany juz˙ przed XV w. oraz kontynuowany po cza- sy współczesne w sposób umoz˙liwiaja˛cy potwierdzenie przypuszczenia o rzeczywi- si33 Moz˙e z wyja˛tkiem nazw równych proklamom herbowym. 21 1. WPROWADZENIE stym braku derywacji afiksalnej u pocza˛tków nazwy. Załoz˙enie to jest konieczne, dla najstarszej epoki nie potrafilibys´my bowiem oddzielic´ nazw osobowych pochodnych od toponimów od toponimów równych motywuja˛cym antroponimom, zwłaszcza dla mniej znacza˛cych obiektów. Wobec istnienia nazw osobowych (np. nazwisk) typu Raba, Wisła czy Nida ustalanie kierunku przeniesienia milcza˛co odbywa sie˛ bowiem wyła˛cznie na podstawie przes´wiadczenia o pierwotnos´ci nazwy wodnej lub miejsco- wej. Nie wynika to jednak z kryteriów formalnych (postac´ nazwy). Innymi słowy, bez tego kryterium nie potrafilibys´my odrzucic´ przypuszczen´ o odwrotnym kierunku przeniesienia nazwy, co zmuszałoby – wobec braku wymagania istnienia etymologii motywuja˛cej nazwy osobowej – do usunie˛cia znacznej cze˛s´ci nazw z listy podejrze- wanych o najstarsza˛ metryke˛. Wydaje sie˛, z˙e grupa nazw pos´wiadczonych przed XV w. jest wystarczaja˛co liczna, by wyeliminowac´ zarzut przypadkowos´ci braku po- s´wiadczen´ takich przykładów. Nazwy typu Je˛drysek, Ozimek narastaja˛ lawinowo do- piero od XVI w., co wia˛z˙e sie˛ głównie ze specyfika˛ ówczesnych stosunków społecz- nych (jednorodzinne osady typu młyn´skiego, przysiółki itd.). Wówczas to pojawiaja˛ sie˛ równiez˙ tego typu nazwy terenowe i wodne, nieznane w okresie wczes´niejszym. Powyz˙sze załoz˙enie moz˙e byc´ wie˛c przyje˛te np. w charakterze dyrektywy meto- dycznej. Procesem wytwarzaja˛cym takie nazwy mogłaby byc´ dostrzez˙ona w toponimii polskiej syngularyzacja nazw pluralnych (a wie˛c rodowych), towarzysza˛ca podziało- wi osady na kilka cze˛s´ci. Nalez˙y jednak zauwaz˙yc´, iz˙ proces taki nie mógł rozwina˛c´ sie˛ na szersza˛ skale˛ przed zanikiem kategorii dualu w polskim. Syngularyzacja na- zwy powstaje bowiem na skutek nieporozumien´ dokonuja˛cych sie˛ podczas aktów mownych, gdy mówia˛cy rozumie nazwe˛ pluralna˛ jako zbiorcze okres´lenie obu obie- któw (podział najcze˛s´ciej ograniczał sie˛ w pierwszym stadium do podziału na dwie cze˛s´ci), i obiekt pojedynczy okres´la juz˙ postacia˛ syngularna˛. Otóz˙ zjawisko takie nie jest moz˙liwe, gdy nazwa (rodowa) ma postac´ pluralna˛ (nie dualna˛), a kon´cówki dual- ne, jak w staropolskim, róz˙nia˛ sie˛ od pluralnych. Do zjawiska tego trudno zatem przywia˛zywac´ wie˛ksze znaczenie. Przy takich kryteriach analizy rozgraniczenie warstw I i II redukuje sie˛ do wymia- ru czysto technicznego, a wyniki analizy sa˛ juz˙ uzalez˙nione jedynie od rzetelnos´ci i wiedzy przeprowadzaja˛cego ja˛ badacza. Autor niniejszej pracy starał sie˛ oczywis´cie wykorzystac´ w miare˛ wyczerpuja˛co starsza˛ literature˛ przedmiotu, sta˛d w wielu przy- padkach jego rzeczywisty wkład był niewielki, ograniczał sie˛ do uporza˛dkowania wiadomos´ci o dziejach interpretacji nazwy. Jedynie w niewielu wypadkach koniecz- na była dalej sie˛gaja˛ca interwencja. Poste˛powanie badawcze podczas dokonywania Interpretacji (rozdział 3.) i jego zasady zostały omówione w odpowiednich miejscach tamtego rozdziału. 1. WPROWADZENIE 1.4. UKŁAD PRACY 22 Niniejsze opracowanie jest koncepcyjnie oryginalne, staralis´my sie˛ jednak choc´ cze˛s´ciowo nawia˛zac´ do układu stosowanego w innych monografiach toponomasty- cznych. Jest zatem Wprowadzenie (1.), w którym przedstawiono takie kwestie jak cel, zakres (1.2.), metode˛ opracowania (1.3.), historie˛ badan´ (1.5). Osobny rozdział (2.) pos´wie˛cono z´ródłom w aspekcie ogólnym. Jest dos´c´ jednak skrótowy rozdział omawiaja˛cy juz˙ wyodre˛bniona˛ (w ramach Słownika) warstwe˛ I (oraz I/II), w którym zajmujemy sie˛ fleksja˛ (3.1.), słowotwórstwem (3.2.), sposobami slawizacji (3.6.), za- gadnieniem nawia˛zan´ pozapolskich najstarszych nazw (3.3.), areałów toponimicz- nych (3.4.) oraz interpretacja˛ etnoje˛zykowa˛ (3.5.). Zdecydowano sie˛ równiez˙ na do- ła˛czenie dwu apendyksów, poruszaja˛cych dwie kwestie nierozerwalnie zwia˛zane z problematyka˛ badan´ nad najstarsza˛ warstwa˛ nazewnicza˛ ziem polskich. W rozdzia- le 4., be˛da˛cym jednoczes´nie Podsumowaniem, przedstawiono skrótowo główne tezy niniejszej rozprawy. Trzonem pracy jest Słownik, w którym dyskutujemy bliz˙ej poszczególne nazwy be˛da˛ce przedmiotem opracowania. Został on przeniesiony na koniec pracy. Opraco- wanie zamykaja˛ wykazy z´ródeł i literatury cytowanej, natomiast licznie doła˛czone do pracy mapy starano sie˛ rozmieszczac´ w odpowiednich miejscach tekstu włas´ciwego. 1.5. HISTORIA BADAN´ 4 Według niektórych opinii (Borek 1986d, 320) historia naukowych badan´ nad hy- dronimia˛ polska˛ nie wykracza poza XX w. Niemniej jednak musimy zauwaz˙yc´, z˙e juz˙ w latach osiemdziesia˛tych zeszłego wieku, a wie˛c współczes´nie z pocza˛tkami na- ukowego je˛zykoznawstwa historycznego powstawały bardzo dojrzałe nawet z dzi- siejszego punku widzenia prace z dziedziny toponomastyki polskiej. Wystarczy za- uwaz˙yc´, z˙e wszystko to, co dzis´ wiemy na pewno choc´by o nazwie Wisła, ustalono juz˙ wówczas. Ogólnie jednak moz˙na stwierdzic´, iz˙ zainteresowanie najstarsza˛ war- stwa˛ nazewnicza˛ Słowian´szczyzny i Polski było znikome. Tłumaczy sie˛ to zapewne niskim prestiz˙em danych onomastycznych w ówczesnym, nie narzekaja˛cym jeszcze na brak materiału do badan´ je˛zykoznawstwie. Znamienna jest np. znana dzie˛ki prze- kazowi Ułaszyna (1959, 28) opinia Baudouina de Courtenay dotycza˛ca „bezpłod- nych” zainteresowan´ hydronimicznych Rozwadowskiego. Moz˙e to s´wiadczyc´, iz˙ do- si44 Obszerniejsza, ale pisana z nieco innych pozycji historia badan´ nad tymi zagadnieniami u Udolpha (1990, 28–60). Por. tez˙ Borek (1983, 347–51). 23 1. WPROWADZENIE skonale zdawano sobie wówczas sprawe˛ z ograniczen´ badan´ onomastycznych. Do badan´ takich nie zache˛cał równiez˙ zły ówczes´nie stan opracowania z´ródeł. W miare˛ upływu czasu do s´wiadomos´ci badaczy zacza˛ł jednak docierac´ fakt nie- zwykłej trwałos´ci niektórych kategorii nazw miejscowych, zwłaszcza hydronimów. Za- uwaz˙ono, iz˙ na terenach dysponuja˛cych sie˛gaja˛cymi daleko wstecz z´ródłami pisanymi podstawowa warstwa hydronimów (tzw. makrohydronimia – nazwy najwie˛kszych obie- któw) trwa bez wie˛kszych zmian od pocza˛tku dokumentacji pisanej. Odkrycie to zbiegło sie˛ z rozbudzeniem w humanistyce – takz˙e dzie˛ki rozwojowi badan´ archeologi- cznych – zainteresowania problematyka˛ etniczna˛. Szczególny impuls uzyskały rozwa- z˙ania dotycza˛ce pierwotnych siedzib i migracji rozmaitych ludów, w tym Słowian. W owym czasie utrzymywały sie˛ dwa główne kierunki badawcze; jeden, rozpo- wszechniony zwłaszcza w słowian´skich s´rodowiskach humanistycznych, to teoria „praojczyzny przykarpackiej”, zakładaja˛cej autochtonizm lub wzgle˛dnie wczesna˛ obecnos´c´ Słowian na północ od Karpat mie˛dzy Wisła˛ i Dnieprem. Był on podzielany głównie przez historyków. Drugi, ciesza˛cy sie˛ szczególnym uznaniem w s´rodowi- skach niemieckich, umieszczał siedziby Słowian w róz˙nych miejscach Europy Wschodniej. Ich ekspansja do Europy S´ rodkowej i Południowej miałaby przypadac´ na okres we˛drówek ludów. Rozpoczynaja˛c swe badania hydronimiczne, Rozwadow- ski – choc´ nie przyznawał tego wprost – poszukiwał wyła˛cznie potwierdzenia dla te- go drugiego pogla˛du, choc´ moz˙e w nieco złagodzonej formie. Za starszymi badacza- mi pilnie podkres´lał europejskie nawia˛zania nazw dorzecza Odry i Wisły, traktuja˛c je we wszystkich przypadkach jako s´wiadectwo pochodzenia niesłowian´skiego. Dos´c´ szybko zaznaczył sie˛ wyraz´ny impas w tych badaniach, spowodowany konfliktem mie˛dzy wiara˛ – kaz˙a˛ca˛ dopatrywac´ sie˛ siedzib słowian´skich w Europie Wschodniej, i wiedza˛, stwierdzaja˛ca˛ na tym obszarze liczny element niesłowian´ski i przedsło- wian´ski. Ostatecznie Rozwadowski nie zaja˛ł z˙adnego sprecyzowanego stanowiska, podkres´laja˛c jedynie za kaz˙dym razem swe gołosłownie przes´wiadczenie o zachod- nim kierunku przedhistorycznych migracji Słowian (1913; 1961). Pozostały liczne etymologie. Cze˛s´c´ z nich opublikowano za z˙ycia autora, wie˛k- szos´c´ wydano z re˛kopisu po jego s´mierci. Wie˛kszos´c´ uwzgle˛dnionych nazw lez˙ała jednak poza Polska˛; paradoksalnie, tezy o póz´nym przybyciu Słowian na ziemie pol- skie juz˙ wtedy nie moz˙na było wesprzec´ wskazaniem na szczególnie liczny tutaj sub- strat przedsłowian´ski. Stworzył równiez˙ Rozwadowski z˙yja˛ca˛ czas jakis´ teorie˛ sub- stratu ugrofin´skiego sie˛gaja˛cego az˙ w dorzecze Odry. Hydronimie˛ polska˛ wprowadzili na forum mie˛dzynarodowe dopiero Szachmatow (1912) i Vasmer (1913; 1929a), póz´niej równiez˙ Pokorny (1938), publikuja˛cy po nie- miecku w wydawnictwach zachodnioeuropejskich. W pracach tych przewija sie˛ z re- guły ten sam zestaw nazw: Drama, Drawa, Drwe˛ca, Kwa, Mien´, Mroga, Notec´, Nysa (jako pierwotna Nisa), Odra, Opawa, Rade˛ca, Raba, Sawa, S´rem, rzadziej inne. Ma- teriał pochodził cze˛s´ciowo z ich własnych penetracji toponimii polskiej, cze˛s´ciowo ze wste˛pnych ustalen´ autorów polskich. W tym czasie nie dostrzegano nalez˙ycie ani 1. WPROWADZENIE 24 roli cezury przełomu staroz˙ytnos´ci i wczesnego s´redniowiecza (w Słowian´szczyz´- nie), ani nie doceniano zjawiska ewolucji je˛zyków znajduja˛cej swe odbicie w toponi- mii. Zbyt dosłownie traktowano brak motywacji nazwy w obre˛bie danego je˛zyka, co rodziło tendencje˛ do przypisywania konkretnej nazwy jakiemus´ konkretnemu etno- sowi. Powstały koncepcje „celtycka” (Schachmatov 1912) i „iliryjska”, zgodnie z którymi powtarzanie sie˛ identycznych lub podobnych nazw na terenach celtyckich i iliryjskich oraz gdzie indziej miało dowodzic´ rozprzestrzenienia tych je˛zyków rów- niez˙ na owe dalsze obszary (por. Vasmer 1929a; Pokorny 1938; Milewski 1964). Formułowano tez˙ indoeuropejskie etymologie tych nazw, zgodne z ówczesnym sta- nem etymologii wyrazowej; były to najcze˛s´ciej mało udane „Wurzeletymologien”, nie przesa˛dzaja˛ce w dodatku o przynalez˙nos´ci etnoje˛zykowej wie˛kszos´ci tych nazw. Głównym kryterium była w tej kwestii geografia nazewnicza. W okresie przedwo- jennym ukształtował sie˛ pewien stały garnitur nazw, podejrzewanych na ziemiach polskich przez wie˛kszos´c´ badaczy o przedsłowian´skie pochodzenie. Głównym argu- mentem był brak wyrazistej motywacji tych nazw w obre˛bie słowian´skiego, oraz du- z˙e rozmiary nosza˛cych te nazwy obiektów, co stanowiło paralele˛ lepiej rozpozna- nych stosunków południowo- i zachodnioeuropejskich. Dla nazw tych wskazano tez˙ – czemu przypisano szczególne znaczenie – formalne odpowiedniki zachodnioeuro- pejskie. Rozpocze˛ły sie˛ tez˙ prowadzone głównie przez autorów niemieckich i Roz- wadowskiego poszukiwania elementów starogerman´skich w toponimii ziem pol- skich, które wbrew oczekiwaniom doprowadziły jednak do rezultatów mniej spekta- kularnych od poprzednich. U niektórych autorów (Jänichen 1938) liczba przedhisto- rycznych germanizmów jest wre˛cz znikoma. Tłumaczono to sobie hiatusem pomie˛- dzy emigracja˛ Germanów i przyjs´ciem Słowian, jak jednak w takim razie wyjas´nic´ obecnos´c´ tu innych, niegerman´skich nazw substratowych? Twierdzenia te wywołały reakcje˛ w postaci wysta˛pien´ M. Rudnickiego (1921– 1939). Autor nie taił jednak, z˙e za poste˛powaniem jego kryje sie˛ wyraz´na tendencja (Zierhoffer 1984, 310). Głównym jego celem było, podobnie jak ówczesnych archeo- logów poznan´skich, „naukowe” podbudowanie tezy o autochtonizmie Słowian w za- chodniej cze˛s´ci ziem polskich, co w ich rozumieniu miało uzasadniac´ sprzeciw wo- bec niemieckich rewindykacji terytorialnych (por. choc´by posiadaja˛cy wyraz´ne ko- notacje prawnicze termin „zasiedzenie Słowian w Lechii Przybałtyckiej”). Tenden- cja ta nie była tajemnica˛, pisano i mówiono o niej w sposób otwarty, co wpłyne˛ło na raczej negatywna˛ ocene˛ prac tego autora. Publikowane w redagowanym przez niego ro- czniku Slavia Occidentalis, wyraz´nie nie odpowiadały nawet ówczesnemu stanowi nauki (por. Ułaszyn 1959, 81–2, przyp. 6). S´wiadomos´c´ tego faktu znieche˛cała równiez˙ do podejmowania polemiki. Rudnicki z jednej strony podwaz˙ał proponowane przez in- nych etymologie indoeuropejskie nazw, proponuja˛c w zamian zazwyczaj nieprzekonuja˛ce nawia˛zania słowian´skie i polskie, z drugiej usiłował wykazac´ indoeuropejskie (a w kaz˙- dym razie archaiczne) pocza˛tki wielu nazw ewidentnie póz´niejszego pochodzenia. Głosił bowiem, iz˙ wyste˛powanie na danym terytorium sieci nazw wywodza˛cych sie˛ od rozmai- 25 1. WPROWADZENIE tych postaci apofonicznych tych samych rdzeni (kontynuowanych ponadto w je˛zykach historycznych) dowodzi nieprzerwanej cia˛głos´ci zaludnienia tego terenu przez dana˛ gru- pe˛ je˛zykowa˛. Waz˙ne miejsce w jego twórczos´ci zajmowało obecne i u innych autorów „uzasadnianie słowian´skos´ci” jedynej nazwy polskiej zas´wiadczonej pewnie juz˙ w sta- roz˙ytnos´ci – Wisły. Z dzisiejszej perspektywy wszystkie te próby – poza niektórymi usta- leniami szczegółowymi – sprawiaja˛ szczególnie przykre wraz˙enie. Wbrew obiegowej opi- nii Rudnicki nie negował jednak istnienia na ziemiach polskich elementu niesłowian´- skiego w nazewnictwie; opowiadał sie˛ za superstratem etruskim przy ujs´ciu Wisły, dopu- szczał bałtyckie pochodzenie Narwi, a nawet german´skie – Skrwy. Polska toponomastyka przedwojenna nie moz˙e pochwalic´ sie˛ specjalnymi sukce- sami. Do jej niepowodzen´ nalez˙y zaliczyc´ równiez˙ pojawienie sie˛ prac E. Kuchar- skiego. Wyraz´nie zafascynowany badaniami nad substratem bałtyckim w Europie Wschodniej autor, prawdopodobnie uwaz˙aja˛cy sie˛ za polihistora badacz twórczos´ci Fredry, opublikował na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych trzy prace (1928; 1930a; 1930b; por. tez˙ 1938), w których próbował uzasadnic´ bałtyckie pochodzenie przeszło pie˛ciuset polskich nazw miejscowych i wodnych, co miało dowodzic´ „połu- dniowobałtyckiego” osadnictwa ziem polskich przed przyjs´ciem Słowian. W odróz˙- nieniu od róz˙nych wczes´niejszych i póz´niejszych prób Kucharski operował prawie wyła˛cznie materiałem apelatywnym, z rzadka wzbogacanym o bałtyckie dane ono- mastyczne. Analiza jego przeprowadzana była jednak w sposób wyraz´nie sprzeczny z zasadami obowia˛zuja˛cymi wówczas w je˛zykoznawstwie, bez s´cisłego trzymania sie˛ ustanawianych reguł substytucyjnych i w zasadzie bez uwzgle˛dniania rodzimych nawia˛zan´ etymologicznych. Pomina˛ł tez˙ całkowicie informacje, jakich o pochodze- niu nazwy dostarcza włas´ciwy jej typ formalny (mnóstwo nazw rodowych, dzierz˙aw- czych i patronimicznych, wywodzonych bezpos´rednio od topograficznych apelaty- wów bałtyckich), nie uzasadniał motywacji znaczeniowej. Współczesna lektura prac Kucharskiego nieodparcie nasuwa wraz˙enie jakiejs´ dewiacji mentalnej u luminarza humanistyki lwowskiej, pogłe˛biaja˛ce sie˛ po zapoznaniu sie˛ z niektórymi wspomnie- niami (Hutnikiewicz 1957 (red.)). Wywody Kucharskiego wywoływały oddz´wie˛k wyła˛cznie negatywny (Vasmer 1930; Skardžius 1931; Brückner 1935, 34–7; Lehr- Spławin´ski 1946, 175; Moszyn´ski 1968, 872; Zierhoffer 1957, 11, 80–1), ale grun- townej polemiki z jego pracami nigdy nie przeprowadzono. Krytycy zawsze u- wzgle˛dniali tylko cze˛s´c´ jego materiału, nie umieja˛c zreszta˛ w pełni wyjas´nic´ nawet tych przykładów (widac´ to jaskrawo np. w przywołanej recenzji Vasmera, gdzie au- tor nie wyszedł w zasadzie poza stwierdzenie „patronimicznos´ci” niektórych nazw, nie wskazuja˛c konkretnych etymonów). W latach pie˛c´dziesia˛tych i póz´niej wzmianki o tych pracach staja˛ sie˛ sporadyczne, choc´ nadal moz˙na napotkac´ je w pis´miennic- twie onomastycznym. Jednoczes´nie jednak zacze˛ły pojawiac´ sie˛ paralelne głosy o przedhistorycznych siedzibach Bałtów na zachód od ich siedzib historycznych, oparte przede wszystkim 1. WPROWADZENIE 26 na analizie materiału nazewniczego. Datuja˛ sie˛ one od niektórych wysta˛pien´ Krahego (1943), narastaja˛ przez cały okres powojenny, ich kulminacja przypada na czasy nam współczesne. Po II wojnie s´wiatowej obserwujemy w Polsce renesans zachodniej, „autochto- ni(sty)cznej” koncepcji lokalizacji pierwotnych siedzib Słowian, nie zdołał on juz˙ jednak zlikwidowac´ problemu substratu przedsłowian´skiego w toponimii polskiej. Nikt w zasadzie nie odwaz˙ał sie˛ na zaprzeczenie jego istnieniu. Przesłanki te próbo- wano raczej godzic´ ze soba˛, rekonstruuja˛c kolejne nawarstwienia rozmaitych ludów ie. (np. u Milewskiego Wenetów na Słowian, u Łowmian´skiego (1963) Słowian na „staroeuropejskich” Wenetów), lub zadowalanie sie˛ stwierdzeniami o „archaicznej” ba˛dz´ „indoeuropejskiej” metryce nazw. Ogólnie jednak w onomastyce polskiej tego czasu obserwujemy wyraz´ny regres, wyraz˙aja˛cy sie˛ m.in. brakiem nowych etymolo- gii operuja˛cych materiałem pozasłowian´skim oraz brakiem prac monograficznych pos´wie˛conych głównie temu zagadnieniu. Mnoz˙ono natomiast i zmieniano „interpre- tacje etnoje˛zykowe” tych samych, wcia˛z˙ tak samo etymologicznie objas´nianych przykładów. Inni autorzy nawia˛zywali wprost do swoich wczes´niejszych uje˛c´ (Rud- nicki 1959a–1964b; 1968a–1972a). Kulminacje˛ stworzonej juz˙ po wojnie teorii „we- netyjskiej” stanowi tu artykuł Milewskiego (1964). Wiele archaicznych nazw nadal znajdowało sie˛ zupełnie poza zasie˛giem zainteresowania badaczy. Zaplanowanie, a naste˛pnie stopniowa realizacja systematycznych badan´ nad to- ponimia˛ polska˛ nie przyniosło w tym wzgle˛dzie jakos´ciowego przełomu, nie moz˙na jednak nie zauwaz˙yc´, iz˙ prawie kaz˙da monografia toponimiczna przynosiła nowa˛ grupe˛ nazw niejasnych, „ciemnych”, nie interpretowanych przez badacza. Ws´ród po- zycji tych skrywaja˛ sie˛ nazwy, które dzis´ skłonni jestes´my zaliczac´ do najstarszej warstwy. Niejasne nazwy peryferii północno-wschodniej zaliczano zazwyczaj bez nalez˙ytego uzasadnienia do bałtyckich (Zierhoffer 195
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Najstarsza warstwa nazewnicza na ziemiach polskich
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: