Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00221 004378 18649944 na godz. na dobę w sumie
Arabska Wiosna i świat arabski u progu XXI wieku - ebook/pdf
Arabska Wiosna i świat arabski u progu XXI wieku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 296
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-784-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-18%), audiobook).

Od protestów społecznych i konfliktów zbrojnych w latach 2010–2012, które w dziejach zapisały się pod nazwą Arabskiej Wiosny, dzieli nas niespełna dekada. Dystans kilku lat, jakie upłynęły od rozpoczęcia tych zdarzeń, pozwala na przedstawienie ich przyczyn oraz określenie konsekwencji.

Jak przebiegały wydarzenia Arabskiej Wiosny w Tunezji, Egipcie, Libii i innych państwach regionu?

Jaką rolę w tych procesach odegrały Unia Europejska, Rosja i Stany Zjednoczone?

Co doprowadziło do kryzysu imigracyjnego i wzrostu zagrożenia terrorystycznego w Europie?

Stałym elementem sytuacji politycznej na Bliskim Wschodzie jest nieprzewidywalność. Konflikty lokalne, panarabizm, wojna USA z terroryzmem, idea powstania tzw. Państwa Islamskiego, ale też rola literatury i kobiet w tytułowych wydarzeniach – to tylko niektóre zagadnienia tej wielowątkowej publikacji. Arabska Wiosna nie przyczyniła się do stabilizacji i demokratyzacji Bliskiego Wschodu, ale echa tych wydarzeń absorbują uwagę światowej opinii publicznej do dziś.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Marek M. Dziekan, Krzysztof Zdulski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych, Katedra Bliskiego Wschodu i Północnej Afryki, 90-131 Łódź, ul. Narutowicza 59a Radosław Bania – Uniwersytet Łódzki, Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych, Katedra Teorii i Historii Stosunków Międzynarodowych 90-131 Łódź, ul. Narutowicza 59a RECENZENT Katarzyna Pachniak REDAKTOR INICJUJĄCY Agnieszka Kałowska REDAKCJA NAUKOWA I OPRACOWANIE REDAKCYJNE Paweł M. Sobczak SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka OPRACOWANIE GRAFICZNE I PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/Byelikova © Copyright by Marek M. Dziekan, Krzysztof Zdulski, Radosław Bania, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06940.15.0.K Ark. wyd. 12,0; ark. druk. 18,5 ISBN 978-83-8088-783-1 e-ISBN 978-83-8088-784-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wprowadzenie / 7 Rozdział pierwszy. Świat arabski w przededniu Arabskiej Wiosny / 13 Rozdział drugi. Arabska Wiosna / 31 Tunezja / 33 Egipt / 37 Libia /42 Inne próby / 48 Rozdział trzeci. Świat a Arabska Wiosna / 65 Stany Zjednoczone / 67 Unia Europejska / 79 Rosja / 88 ONZ i arabskie organizacje regionalne (LPA, GCC) / 96 Rozdział czwarty. Konsekwencje / 109 Syria / 111 Tzw. Państwo Islamskie / 126 Bliskowschodni ład regionalny w kontekście Arabskiej Wiosny / 140 Rozdział piąty. Konteksty społeczno-kulturowe / 153 Rewolucja? Bunt? Rewolta? Rozważania teoretyczne o rewolucji i Arabskiej Wiośnie / 155 Świat arabski i „widmo demokracji” / 162 Arabska Wiosna i procesy porewolucyjne w kontekście islamu / 176 Arabska Wiosna i nowoczesne media / 191 Kobiety w Arabskiej Wiośnie / 200 Arabska Wiosna a literatura / 212 Arabska Wiosna a sztuka / 231 Zakończenie – wnioski i wizje przyszłości regionu / 251 Bibliografia / 257 Wykaz map i ilustracji / 293 Wprowadzenie Czas nie jest uniwersalny. Kolejne epoki historyczne liczone wiekami nie zawsze zaczynają się zgodnie ze wskazówka- mi kalendarza. Żaden z arabistów nie zaprzeczy chyba, że XIX w. w świecie arabskim rozpoczął się już w 1798 r., wraz z symboliczną bitwą pod piramidami. Wiek XX zaś należa- łoby dla tego obszaru liczyć od 1916 r., czyli układu Sykes- -Picot, będącego jedną z największych tragedii w dziejach Arabów. Kiedy natomiast zaczął się XXI w.? Można wysu- nąć dwie propozycje, z których pierwszą zaproponowaliby zapewne ludzie Zachodu – rok 2001 z pamiętnym jedena- stym dniem września. Druga możliwość to data amery- kańskiego najazdu na Irak, który doprowadził do upadku jednego z najbardziej skonsolidowanych i najszybciej kro- czących ku nowoczesności państw Bliskiego Wschodu, rzą- dzonego jednak twardą ręką dyktatora, Saddama Husajna. Tą symboliczną datą byłby więc 20 marca 2003 r. Takie ujęcie dolnej granicy XXI stulecia potwierdza je- den z wybitnych politologów egipskich, Sulajman Abd al- -Munim. We wstępie do zredagowanej przez siebie książki o znamiennym tytule Dokąd zmierzają Arabowie? autor twierdzi, że amerykański atak na Irak był jednym z dwóch najważniejszych czynników, jakie przyczyniły się to tego, co nazywa on „kryzysem wiary” (azmat as-sika) w świecie arabskim. Daty tej używa również, choć w  innym kon- tekście, marokański intelektualista Tahar Ben Jelloun. To właśnie w tym wydarzeniu dostrzega on początki kształto- wania się idei, które doprowadziły do powstania tzw. Pań- stwa Islamskiego. Z kolei w wielu innych źródłach moment ten uważany jest za katalizator procesów, które doprowa- dziły do rewolt roku 2011. Rozpoczęły się one, co zaskaku- jące, w kraju, który nigdy nie odgrywał pierwszoplanowej 10 I Wprowadzenie roli w polityce regionu, choć często stawiany był za wzór arabskiej modernizacji. Tunezja pozostawała dotychczas na uboczu wielkich wydarzeń świata arabskiego, skoncen- trowana głównie na własnych problemach. Niepokojące jest, że wszystkie wspomniane przełomy przyszły z zewnątrz, czyli były wynikiem agresji obcych. Właśnie obcy od ponad dwustu lat dyktują rytm historii arabskiego Bliskiego Wschodu. To bardzo zastanawiające, bo region ten przez wiele stuleci nie potrzebował nikogo, aby znaleźć swoją drogę rozwoju (a  nawet niejednokrot- nie rozmaitym „obcym” tę drogę dyktował). Czy rok 2011 odmieni ten stan rzeczy? Pytanie to stawiamy jeszcze w czasie przyszłym, ponieważ mamy świadomość, że ta- kie procesy nie zachodzą szybko, że potrzebują czasu, by się skrystalizować. Odpowiedź możliwa będzie dopiero z pewnej perspektywy historycznej. Na pewno nie jest nią dystans kilku lat, czego dowodzi choćby sytuacja w Libii – tam Arabska Wiosna (ten termin przyjęliśmy dla uprosz- czenia wywodu) jeszcze się nie skończyła. Książka, którą oddajemy do rąk Czytelnika, składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy został poświęcony charak- terystyce świata arabskiego jako odrębnej jednostki histo- ryczno-kulturowo-politycznej na mapie świata. Rozdział ten stanowi swego rodzaju autorską interpretację zjawiska, jakim jest arabski Bliski Wschód (zwyczajowo mówiąc o Bliskim Wschodzie, włączamy tu także Maghreb). Nie będzie to szczegółowa historia świata arabskiego przed 2011 r., a jedynie szkic sytuacyjny, który – mamy nadzie- ję – w jakimś stopniu ułatwi zrozumienie skomplikowanej sytuacji w tym regionie świata. Zbyt łatwo bywa on trak- towany jako jedność, choć jednocześnie w jakimś zakresie i w bardzo specyficzny sposób tę jedność stanowi. *** 11 I Wprowadzenie Rozdziały drugi, trzeci i czwarty przynoszą prezentację i analizę Arabskiej Wiosny. Wydarzenia te opisano – rzecz jasna – już z pewnej perspektywy, co umożliwiło przepro- wadzenie głębszej analizy politologicznej. Istotnym aspek- tem rozważań w części drugiej i trzeciej jest refleksja nad przyszłością regionu, za jej początek uznajemy właśnie wydarzenia Arabskiej Wiosny. Rozdział piąty poświęcony został analizie wybranych, ważnych z  naszego punktu widzenia, zagadnień wykra- czających już poza ścisłą analizę politologiczną w klasycz- nym ujęciu. Nie można ich jednak pominąć, jeśli analiza taka ma mieć głębszy sens. Politologia w ostatnim czasie coraz bardziej staje się nauką interdyscyplinarną, zdecy- dowaliśmy się więc na uwzględnienie zarówno elementów muzułmańskiej myśli politycznej (rewolucja i demokracja w kontekście muzułmańskim), jak i fenomenów kulturo- wych, które Arabską Wiosnę ukształtowały i na które ona także wywarła wpływ. Wzięliśmy więc pod uwagę zjawi- ska artystyczne, medialne i literackie, odrębny fragment dotyczy też roli kobiet i przemian w islamie. Nie można w takim momencie dziejowym problemów tych pomijać i odcinać ich od tego, co dzieje się w tym zapalnym regio- nie świata. Ważne jest także wskazanie, że Bliski Wschód czasów Arabskiej Wiosny to nie tylko wydarzenia stricte polityczne, ale cały kompleks procesów, w które włączają się najrozmaitsze grupy społeczeństw arabskich. W  książce zastosowana została pisownia terminów i nazwisk arabskich ujednolicona wedle zasad, jakimi kie- rują się arabiści od lat 80. XX w. Marek M. Dziekan *** Rozdział pierwszy Świat arabski w przededniu Arabskiej Wiosny Celem tego rozdziału jest wskazanie na kilka czynników, które doprowadziły do wybuchu Arabskiej Wiosny. Nie będzie to jednak szczegółowa ich analiza. Chodzi raczej o  wskazanie rozmaitych czynników ogólniejszej natury, czynników „strukturalnych”. Najpierw przywołamy nie- które fakty historyczne, które nie dla każdego Czytelnika są jasne. To odniesienie do historii, także tej najdalszej, jest o tyle, moim zdaniem, uzasadnione, że tzw. polityka histo- ryczna, bez względu na jej rzeczywistą wartość, w świecie arabskim stała się normą (i doskonale rozkwita). Istotną rolę odgrywa tu także pamięć historyczna, która powraca w naj- mniej – z punktu widzenia człowieka Zachodu – przewidy- walnym czy odpowiednim momencie. Wydarzenia, które dla nas są już okryte grubą warstwą zapomnienia,  tam pozostają żywe. Niejednokrotnie silnie wpływają na podej- mowane przez arabskich polityków decyzje, które możemy czasem postrzegać jako nieracjonalne. Niepoślednią rolę odgrywa tu także irracjonalne przywiązanie do spisko- wych teorii dziejów, od 1948 r. związanych przede wszyst- kim z powstaniem i istnieniem państwa izraelskiego. Świat arabski jest jednym z  najbardziej niezwykłych tworów historyczno-politycznych na kuli ziemskiej. Naj- częściej – i słusznie – traktuje się go jak jedność. Takie ro- zumienie konsekwentnie wspierają sami Arabowie, którzy w 1945 r. utworzyli Ligę Państw Arabskich i do dziś chęt- nie używają terminu Al-Watan al-Arabi (czyli ‘Ojczyzna Arabska’). Z drugiej strony, XIX- i XX-wieczne dzieje tego regionu doprowadziły do jego wewnętrznego zróżnicowa- nia i  niezwykłej polaryzacji. W  wielu przypadkach uza- sadniony jest podział na Maszrik, czyli arabski wschód (od Egiptu do Iraku), i Maghreb (od Libii do Mauretanii). pojęcie świata arabskiego 16 I Rozdział pierwszy etniczna różnorodność Nie zawsze jednak ten podział okazuje się pożyteczny czy potrzebny, niejednokrotnie może nawet zaciemnić ogląd sytuacji w regionie. Można dzielić świat arabski z  punktu widzenia sy- stemów politycznych (republiki i monarchie), czy też ze względów ekonomicznych (kraje bogate i biedne). Jednak każdy z tych podziałów jest w mniejszym lub większym stopniu umowny, a na pewno nigdy poszczególne aspekty nie będą ze sobą współgrały. Dlatego obszar ten od wie- lu dziesięcioleci jest źródłem konfliktów, które niemal za każdym razem wynikają z  innych powodów. Jeden z nich stanowi różnorodność etniczna. Choć zdecydowa- ną większość stanowią tu Arabowie, to jednak na zacho- dzie – w Maroku, Algierii i Libii, w mniejszym stopniu w Tunezji – mieszkają ludy berberskie, zaś na wschodzie – głównie w Iraku, ale także w Syrii – Kurdowie. Istotnym czynnikiem jest też zróżnicowanie religijne Maszriku. Ten obszar, oprócz wyznawców głównych odłamów islamu –  większościowego sunnizmu i  mniejszościowego szyi- zmu (Irak, Liban, Syria) – zamieszkują także rozmaite od- łamy chrześcijan (Egipt, Liban, Syria, Jordania, Irak). Na czym więc polega jedność, a na czym wewnętrzna różnorodność świata arabskiego? Jedność ma dwa aspek- ty – historyczny i polityczny. Ten pierwszy wywodzi się ze średniowiecza, z czasów istnienia kalifatu arabsko-muzuł- mańskiego. Kalifat obejmował wprawdzie nie tylko świat arabski, bo także ziemie irańskie i turkijskie, ale cały ob- szar świata arabskiego stanowił jego część. W dodatku poli- tycznymi stolicami kalifatu były miasta arabskie – Medyna, Damaszek i Bagdad. Z ową historyczną jednością wiąże się względna jedność kulturowa, którą tworzy przede wszyst- kim język arabski – święty język islamu, wiążący wszystkie kraje regionu. To w nim powstało całe klasyczne i pokla- syczne dziedzictwo piśmiennicze, do którego odnoszą się obecnie wszystkie kraje arabskie. Ta sama literatura jest literaturą klasyczną zarówno dla Irakijczyka, jak też dla 17 I Świat arabski w przededniu Arabskiej Wiosny jedność arabska Libijczyka czy Marokańczyka. Podziały pojawiły się właś- ciwie dopiero w XX w., a i wówczas można zauważyć wiele elementów wspólnych (choć mówienie o syryjskiej literatu- rze pięknej czy historiografii algierskiej jest już uzasadnio- ne). Wszyscy Arabowie – i szerzej – muzułmanie traktują okres klasyczny, od VII do XIII w., jako czas świetności własnej cywilizacji. Kolejne stulecia nie przyniosły już tak spektakularnych dokonań literackich czy naukowych, choć rozpowszechnione mniemanie o  całkowitym upadku kul- tury arabskiej aż do XIX  w. stanowi pewien paradygmat, nie całkiem uzasadniony. Na szczęście w ostatnich latach rozpoczyna się walka z nim – miejmy nadzieję, że wygrana. Można powiedzieć, że choć kalifat zaczął rozpadać się już w IX w. (szczególnie na terenach wschodnich, za- mieszkanych przez ludy irańskie), to świat arabski wciąż pozostawał jednością, lecz dość enigmatyczną. Było tak również w późniejszych okresach, aż do czasów nowożyt- nych, kiedy Europa zaczęła coraz bardziej zdecydowanie wkraczać najpierw do Egiptu (wyprawa Napoleona), a po- tem do Maghrebu (rok 1830). Później, wobec coraz więk- szego słabnięcia państwa osmańskiego, było tylko gorzej. Arabowie – z przyczyn, które do tej pory nie zostały jed- noznacznie wyjaśnione ani przez badaczy arabskich, ani przez orientalistów – stali się przedmiotem, a nie podmio- tem najnowszych dziejów świata. Najtragiczniejsze okazały się skutki I  wojny świato- wej –  przede wszystkim układ Sykes-Picot z  1916  r. oraz późniejsza o  rok deklaracja Balfoura. W  ten sposób na Bliskim Wschodzie powstały brytyjskie i  francuskie stre- fy mandatowe; w Maghrebie do podziałów doprowadziły wypadki innego typu. W drugą połowę XX w. świat arab- ski, cały czas odczuwający swoją jedność, wkroczył jako grupa państw stworzonych przez Europejczyków wedle zasad i  wyobrażeń „wziętych z  sufitu”, a  przede wszyst- kim wedle swoich partykularnych interesów politycznych. Rozpoczął się proces, dotąd niezakończony, tworzenia 18 I Rozdział pierwszy powstawanie państw arabskich świat arabski w czasie zimnej wojny pseudonarodowych państw, które stopniowo uzyskiwały niepodległość. Narzucone podziały graniczne doprowa- dziły do przejęcia władzy w regionie przez rozmaite gru- py interesów (czy też plemienno-rodowe), przekształcone następnie albo w pseudopartie polityczne, albo w dynastie królewskie (sposób sprawowania władzy przez jedne i dru- gie niewiele się różnił). Republiki przejmowały slogany różnych europejskich nurtów politycznych, przypisując sobie kapitalistyczną lub socjalistyczną „drogę rozwoju”. W rzeczywistości nie zaadaptowały one w pełni ani jednej, ani drugiej. Powstawały dziwaczne konglomeraty czerpią- ce z różnych, nieprzystających do siebie tradycji. Rozmaite były przede wszystkim etykiety – jedne państwa stawały się republikami (najczęściej te, które znajdowały się pod wpływem Francji), inne królestwami, sułtanatami czy emi- ratami (te, które uciekały spod kurateli Brytyjczyków). W proces tworzenia się tych państw aktywnie włączy- ła się machina zimnej wojny. Rywalizacja amerykańsko- -radziecka odcisnęła niezatarte piętno na poszczególnych krajach regionu. Wszystkie monarchie znalazły się po stronie Stanów Zjednoczonych, zdecydowana większość republik poparła zaś ZSRR. W ten sposób na stare podzia- ły brytyjsko-francuskie nałożyły się nowe, amerykańsko- -radzieckie. Świat arabski stał się swoistą zabawką w  rę- kach sił politycznych dominujących w  świecie. Jej wagę podnosił czynnik ekonomiczny: ropa naftowa, nazywana często – i chyba słusznie – „największym przekleństwem Arabów”. Jednocześnie Arabowie zdawali się nie zauwa- żać własnej podrzędnej roli w polityce światowej, pozosta- jąc w zadufaniu i swego rodzaju megalomanii. Sięgali do swych średniowiecznych osiągnięć intelektualnych i poli- tycznych, bez wyraźnej chęci zasypywania coraz bardziej poszerzającej się wyrwy pomiędzy ich światem a Zacho- dem. Słusznie podkreślali swoje średniowieczne zasłu- gi dla nauki światowej, lecz współczesnym pozostawiali jedynie ich kontemplację. Nie przyłączali się do współ- 19 I Świat arabski w przededniu Arabskiej Wiosny tworzenia nauki, wykorzystując jedynie jej osiągnięcia i  uzasadniając swoją postawę „odbieraniem długu”, jaki u świata islamu zaciągnęła Europa średniowieczna i rene- sansowa. Trwali w ten sposób w pięknym półśnie, którego skutki dziś obserwujemy. Lata 50. i 60. XX w. – czyli okres, kiedy ukształtowała się większość współczesnych państw arabskich – były cza- sem rozkwitu ideologii nacjonalistycznych i panarabskich. Na tej fali powstało kilka ideologii nazywanych „arabski- mi socjalizmami”: naseryzm w  Egipcie, basizm w  Iraku i  Syrii, wreszcie „trzecia teoria światowa” w  Libii. Miały one charakter świecki, co z założenia nie wróżyło im ani popularności, ani długowieczności. Nie cieszyły się więk- szym zrozumieniem w  społeczeństwach, które głosiły je bezrefleksyjnie i na rozkaz, w imię spokoju poddając się de- magogii rządzących. Zemściło się to w 1967 r., kiedy w tzw. wojnie sześciodniowej zjednoczone armie kilku wiodących krajów arabskich pod przywództwem charyzmatycznego przywódcy Egiptu, Dżamala Abd an-Nasira, uległy mniej licznej, ale lepiej wyposażonej i  wyszkolonej armii izrael- skiej. Wydarzenie to stanowiło punkt zwrotny w dziejach arabskiego Bliskiego Wschodu. Nastąpił wówczas przede wszystkim powrót do islamu, czego przejawem było nasile- nie się ruchów fundamentalistycznych. Do tej pory nie mia- ły one większego znaczenia w życiu społecznym i politycz- nym regionu, choć przecież, nienazwane, istniały od zawsze. Skrótowo rzecz ujmując, znaczna część polityków i społe- czeństw doszła do wniosku, że „islam jest rozwiązaniem” – al-islam al-hall. Miał on pokonać wszelkie trudności spo- łeczne i gospodarcze, z którymi bezskutecznie zmagały się wszystkie świeckie ideologie. Po ich przejęciu od Zachodu świat arabski nie osiągnął tak bardzo oczekiwanej potęgi, czego bolesnym dowodem była właśnie klęska w 1967 r. Nie był to jedyny konflikt w  tamtym okresie, choć lata 50. i 60. można chyba nazwać najlepszym dwudziestole- ciem Arabów w XX w. W latach 50. wiele państw arabskich powrót do islamu 20 I Rozdział pierwszy konflikty w świecie arabskim próby jednoczenia państw arabskich uzyskało niezależność. Początek kolejnej dekady naznaczo- ny został wojną w  Algierii, ostatecznie wygraną przez Al- gierczyków. W  1962  r. rewolucja świecka obaliła religijnie podbudowaną monarchię w Jemenie. W Palestynie z rozma- itym natężeniem tlił się konflikt między Arabami a Żydami, wspierany z jednej strony przez Zachód, z drugiej – przez proradziecki Wschód. W innych krajach – Syrii i Iraku – raz po raz wybuchały „rewolucje”, będące de facto krwawymi za- zwyczaj puczami wojskowymi. Doprowadzały one do zmia- ny elit rządzących, ale nie przynosiły poprawy sytuacji w po- szczególnych krajach. Takim typem „rewolucji” był też pucz pułkownika Al-Kaddafiego w Libii w 1969 r. Niewiele z tych wydarzeń miało jednak charakter prawdziwie ogólnoarab- ski. Jedynie sytuacja w Palestynie trafiła na sztandary niemal wszystkich Arabów, stając się stałym hasłem kolejnych wojen, rewolucji i powstań (czy może raczej pretekstem do nich). Do dziś zresztą pozostaje przede wszystkim hasłem. Arabom nie udało się znaleźć tu sensownego rozwiązania, choć uczest- niczyli w rozmaitych rokowaniach, procesach czy projektach, podobnie jak zainteresowane tym strategicznym problemem międzynarodowym państwa zachodnie. Na fali panarabizmu wielokrotnie pojawiały się próby jednoczenia niektórych państw arabskich, mające zarów- no charakter dobrowolny, jak i siłowy. W 1958 r. powstała Zjednoczona Republika Arabska, czyli unia Syrii i Egiptu, która jednak rozpadła się już po trzech latach. Tendencje zjednoczeniowe najwyraźniej ujawniały się w  arabskich państwach Afryki Północnej –  tu głównym ich głosicie- lem był przywódca Libii, Mu’ammar al-Kaddafi. Efektem jego działań było utworzenie w  1989  r. Unii Maghrebu Arabskiego (Algieria, Libia, Maroko, Mauretania i Tune- zja). Organizacja ta jednakże pozostawała (i pozostaje do dziś) jedynie tworem papierowym. Jako próbę siłowego „zjednoczenia” określić można aneksję Kuwejtu przez Irak w 1991 r., która stała się faktycznym początkiem końca re- żimu Saddama Husajna nad Tygrysem i Eufratem.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Arabska Wiosna i świat arabski u progu XXI wieku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: